Rām, 4, 54
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् । (१।१)
śrutvā hanumato vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam |
स्वामिसत्कारसंयुक्तम् अङ्गदो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
svāmisatkārasaṃyuktam aṅgado vākyam abravīt ||
स्थैर्यं सर्वात्मना शौचम् आनृशंस्यम् अथार्जवम् । (२।१)
sthairyaṃ sarvātmanā śaucam ānṛśaṃsyam athārjavam |
विक्रमैश् चैव धैर्यं च सुग्रीवे नोपपद्यते ॥ (२।२)
vikramaiś caiva dhairyaṃ ca sugrīve nopapadyate ||
भ्रातुर् ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवितो महिषीं प्रियाम् । (३।१)
bhrātur jyeṣṭhasya yo bhāryāṃ jīvito mahiṣīṃ priyām |
धर्मेण मातरं यस् तु स्वीकरोति जुगुप्सितः ॥ (३।२)
dharmeṇa mātaraṃ yas tu svīkaroti jugupsitaḥ ||
कथं स धर्मं जानीते येन भ्रात्रा दुरात्मना । (४।१)
kathaṃ sa dharmaṃ jānīte yena bhrātrā durātmanā |
विस्मृतो राघवो येन स कस्य सुकृतं स्मरेत् ॥ (५।२)
vismṛto rāghavo yena sa kasya sukṛtaṃ smaret ||
आदिष्टा मार्गितुं सीतां धर्मम् अस्मिन् कथं भवेत् ॥ (६।२)
ādiṣṭā mārgituṃ sītāṃ dharmam asmin kathaṃ bhavet ||
तस्मिन् पापे कृतघ्ने तु स्मृतिहीने चलात्मनि । (७।१)
tasmin pāpe kṛtaghne tu smṛtihīne calātmani |
आर्यः को विश्वसेज् जातु तत्कुलीनो जिजीविषुः ॥ (७।२)
āryaḥ ko viśvasej jātu tatkulīno jijīviṣuḥ ||
राज्ये पुत्रं प्रतिष्ठाप्य सगुणो निर्गुणो ऽपि वा । (८।१)
rājye putraṃ pratiṣṭhāpya saguṇo nirguṇo 'pi vā |
भिन्नमन्त्रो ऽपराद्धश् च हीनशक्तिः कथं ह्य् अहम् । (९।१)
bhinnamantro 'parāddhaś ca hīnaśaktiḥ kathaṃ hy aham |
किष्किन्धां प्राप्य जीवेयम् अनाथ इव दुर्बलः ॥ (९।२)
kiṣkindhāṃ prāpya jīveyam anātha iva durbalaḥ ||
शठः क्रूरो नृशंसश् च सुग्रीवो राज्यकारणात् ॥ (१०।२)
śaṭhaḥ krūro nṛśaṃsaś ca sugrīvo rājyakāraṇāt ||
बन्धनाच् चावसादान् मे श्रेयः प्रायोपवेशनम् । (११।१)
bandhanāc cāvasādān me śreyaḥ prāyopaveśanam |
अनुजानीत मां सर्वे गृहान् गच्छन्तु वानराः ॥ (११।२)
anujānīta māṃ sarve gṛhān gacchantu vānarāḥ ||
अहं वः प्रतिजानामि न गमिष्याम्य् अहं पुरीम् । (१२।१)
ahaṃ vaḥ pratijānāmi na gamiṣyāmy ahaṃ purīm |
इहैव प्रायम् आसिष्ये श्रेयो मरणम् एव मे ॥ (१२।२)
ihaiva prāyam āsiṣye śreyo maraṇam eva me ||
वाच्यस् ततो यवीयान् मे सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ (१३।२)
vācyas tato yavīyān me sugrīvo vānareśvaraḥ ||
आरोग्यपूर्वं कुशलं वाच्या माता रुमा च मे । (१४।१)
ārogyapūrvaṃ kuśalaṃ vācyā mātā rumā ca me |
मातरं चैव मे ताराम् आश्वासयितुम् अर्हथ ॥ (१४।२)
mātaraṃ caiva me tārām āśvāsayitum arhatha ||
प्रकृत्या प्रियपुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी । (१५।१)
prakṛtyā priyaputrā sā sānukrośā tapasvinī |
विनष्टं माम् इह श्रुत्वा व्यक्तं हास्यति जीवितम् ॥ (१५।२)
vinaṣṭaṃ mām iha śrutvā vyaktaṃ hāsyati jīvitam ||
एतावद् उक्त्वा वचनं वृद्धान् अप्य् अभिवाद्य च । (१६।१)
etāvad uktvā vacanaṃ vṛddhān apy abhivādya ca |
संविवेशाङ्गदो भूमौ रुदन् दर्भेषु दुर्मनाः ॥ (१६।२)
saṃviveśāṅgado bhūmau rudan darbheṣu durmanāḥ ||
तस्य संविशतस् तत्र रुदन्तो वानरर्षभाः । (१७।१)
tasya saṃviśatas tatra rudanto vānararṣabhāḥ |
नयनेभ्यः प्रमुमुचुर् उष्णं वै वारि दुःखिताः ॥ (१७।२)
nayanebhyaḥ pramumucur uṣṇaṃ vai vāri duḥkhitāḥ ||
सुग्रीवं चैव निन्दन्तः प्रशंसन्तश् च वालिनम् । (१८।१)
sugrīvaṃ caiva nindantaḥ praśaṃsantaś ca vālinam |
परिवार्याङ्गदं सर्वे व्यवस्यन् प्रायम् आसितुम् ॥ (१८।२)
parivāryāṅgadaṃ sarve vyavasyan prāyam āsitum ||
मतं तद् वालिपुत्रस्य विज्ञाय प्लवगर्षभाः । (१९।१)
mataṃ tad vāliputrasya vijñāya plavagarṣabhāḥ |
उपस्पृश्योदकं सर्वे प्राङ्मुखाः समुपाविशन् । (१९।२)
upaspṛśyodakaṃ sarve prāṅmukhāḥ samupāviśan |
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरं समाश्रिताः ॥ (१९।३)
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu udaktīraṃ samāśritāḥ ||
स संविशद्भिर् बहुभिर् महीधरो महाद्रिकूटप्रमितैः प्लवंगमैः । (२०।१)
sa saṃviśadbhir bahubhir mahīdharo mahādrikūṭapramitaiḥ plavaṃgamaiḥ |
बभूव संनादितनिर्झरान्तरो भृशं नदद्भिर् जलदैर् इवोल्बणैः ॥ (२०।२)
babhūva saṃnāditanirjharāntaro bhṛśaṃ nadadbhir jaladair ivolbaṇaiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.