Rām, 2, 55
Select a line for its word-by-word analysis.
कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
kausalyā rudatī svārtā bhartāram idam abravīt ||
यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद् यशः । (२।१)
yadyapi triṣu lokeṣu prathitaṃ te mahad yaśaḥ |
दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः ॥ (३।२)
duḥkhitau sukhasaṃvṛddhau vane duḥkhaṃ sahiṣyataḥ ||
कथम् उष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते ॥ (४।२)
katham uṣṇaṃ ca śītaṃ ca maithilī prasahiṣyate ||
भुक्त्वाशनं विशालाक्षी सूपदंशान्वितं शुभम् । (५।१)
bhuktvāśanaṃ viśālākṣī sūpadaṃśānvitaṃ śubham |
वन्यं नैवारम् आहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते ॥ (५।२)
vanyaṃ naivāram āhāraṃ kathaṃ sītopabhokṣyate ||
गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभम् अनिन्दिता । (६।१)
gītavāditranirghoṣaṃ śrutvā śubham aninditā |
कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्य् अशोभनम् ॥ (६।२)
kathaṃ kravyādasiṃhānāṃ śabdaṃ śroṣyaty aśobhanam ||
पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिःश्वासम् उत्तमम् । (८।१)
padmavarṇaṃ sukeśāntaṃ padmaniḥśvāsam uttamam |
कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम् ॥ (८।२)
kadā drakṣyāmi rāmasya vadanaṃ puṣkarekṣaṇam ||
अपश्यन्त्या न तं यद् वै फलतीदं सहस्रधा ॥ (९।२)
apaśyantyā na taṃ yad vai phalatīdaṃ sahasradhā ||
जह्याद् राज्यं च कोशं च भरतेनोपभोक्ष्यते ॥ (१०।२)
jahyād rājyaṃ ca kośaṃ ca bharatenopabhokṣyate ||
एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशां पते । (११।१)
evaṃ kanīyasā bhrātrā bhuktaṃ rājyaṃ viśāṃ pate |
भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश् च किमर्थं नावमंस्यते ॥ (११।२)
bhrātā jyeṣṭho variṣṭhaś ca kimarthaṃ nāvamaṃsyate ||
न परेणाहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुम् इच्छति । (१२।१)
na pareṇāhṛtaṃ bhakṣyaṃ vyāghraḥ khāditum icchati |
हविर् आज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश् च खादिराः । (१३।१)
havir ājyaṃ puroḍāśāḥ kuśā yūpāś ca khādirāḥ |
नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनर् अध्वरे ॥ (१३।२)
naitāni yātayāmāni kurvanti punar adhvare ||
तथा ह्य् आत्तम् इदं राज्यं हृतसारां सुराम् इव । (१४।१)
tathā hy āttam idaṃ rājyaṃ hṛtasārāṃ surām iva |
नाभिमन्तुम् अलं रामो नष्टसोमम् इवाध्वरम् ॥ (१४।२)
nābhimantum alaṃ rāmo naṣṭasomam ivādhvaram ||
द्विजातिचरितो धर्मः शास्त्रदृष्टः सनातनः । (१७।१)
dvijāticarito dharmaḥ śāstradṛṣṭaḥ sanātanaḥ |
गतिर् एका पतिर् नार्या द्वितीया गतिर् आत्मजः । (१८।१)
gatir ekā patir nāryā dvitīyā gatir ātmajaḥ |
तृतीया ज्ञातयो राजंश् चतुर्थी नेह विद्यते ॥ (१८।२)
tṛtīyā jñātayo rājaṃś caturthī neha vidyate ||
तत्र त्वं चैव मे नास्ति रामश् च वनम् आश्रितः । (१९।१)
tatra tvaṃ caiva me nāsti rāmaś ca vanam āśritaḥ |
न वनं गन्तुम् इच्छामि सर्वथा हि हता त्वया ॥ (१९।२)
na vanaṃ gantum icchāmi sarvathā hi hatā tvayā ||
हतं त्वया राज्यम् इदं सराष्ट्रं हतस् तथात्मा सह मन्त्रिभिश् च । (२०।१)
hataṃ tvayā rājyam idaṃ sarāṣṭraṃ hatas tathātmā saha mantribhiś ca |
हता सपुत्रास्मि हताश् च पौराः सुतश् च भार्या च तव प्रहृष्टौ ॥ (२०।२)
hatā saputrāsmi hatāś ca paurāḥ sutaś ca bhāryā ca tava prahṛṣṭau ||
इमां गिरं दारुणशब्दसंश्रितां निशम्य राजापि मुमोह दुःखितः । (२१।१)
imāṃ giraṃ dāruṇaśabdasaṃśritāṃ niśamya rājāpi mumoha duḥkhitaḥ |
ततः स शोकं प्रविवेश पार्थिवः स्वदुष्कृतं चापि पुनस् तदास्मरत् ॥ (२१।२)
tataḥ sa śokaṃ praviveśa pārthivaḥ svaduṣkṛtaṃ cāpi punas tadāsmarat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.