Rām, 7, 43
Select a line for its word-by-word analysis.
विसृज्य तु सुहृद्वर्गं बुद्ध्या निश्चित्य राघवः । (१।१)
visṛjya tu suhṛdvargaṃ buddhyā niścitya rāghavaḥ |
समीपे द्वाःस्थम् आसीनम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
samīpe dvāḥstham āsīnam idaṃ vacanam abravīt ||
शीघ्रम् आनय सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । (२।१)
śīghram ānaya saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
रामस्य भाषितं श्रुत्वा द्वाःस्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः । (३।१)
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā dvāḥstho mūrdhni kṛtāñjaliḥ |
द्रष्टुम् इच्छसि राजा त्वां गम्यतां तत्र माचिरम् ॥ (४।२)
draṣṭum icchasi rājā tvāṃ gamyatāṃ tatra māciram ||
बाढम् इत्येव सौमित्रिः श्रुत्वा राघवशासनम् । (५।१)
bāḍham ityeva saumitriḥ śrutvā rāghavaśāsanam |
प्राद्रवद् रथम् आरुह्य राघवस्य निवेशनम् ॥ (५।२)
prādravad ratham āruhya rāghavasya niveśanam ||
प्रयान्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा द्वाःस्थो भरतम् अन्तिकात् । (६।१)
prayāntaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā dvāḥstho bharatam antikāt |
उवाच प्राञ्जलिर् वाक्यं राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति ॥ (६।२)
uvāca prāñjalir vākyaṃ rājā tvāṃ draṣṭum icchati ||
भरतस्तु वचः श्रुत्वा द्वाःस्थाद् रामसमीरितम् । (७।१)
bharatastu vacaḥ śrutvā dvāḥsthād rāmasamīritam |
उत्पपातासनात् तूर्णं पद्भ्याम् एव ततो ऽगमत् ॥ (७।२)
utpapātāsanāt tūrṇaṃ padbhyām eva tato 'gamat ||
दृष्ट्वा प्रयान्तं भरतं त्वरमाणः कृताञ्जलिः । (८।१)
dṛṣṭvā prayāntaṃ bharataṃ tvaramāṇaḥ kṛtāñjaliḥ |
एह्यागच्छ रघुश्रेष्ठ राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति । (९।१)
ehyāgaccha raghuśreṣṭha rājā tvāṃ draṣṭum icchati |
श्रुत्वा तु वचनं तस्य शत्रुघ्नो रामशासनम् । (१०।१)
śrutvā tu vacanaṃ tasya śatrughno rāmaśāsanam |
शिरसा वन्द्य धरणीं प्रययौ यत्र राघवः ॥ (१०।२)
śirasā vandya dharaṇīṃ prayayau yatra rāghavaḥ ||
कुमारान् आगताञ्श्रुत्वा चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः । (११।१)
kumārān āgatāñśrutvā cintāvyākulitendriyaḥ |
अवाक्शिरा दीनमना द्वाःस्थं वचनम् अब्रवीत् ॥ (११।२)
avākśirā dīnamanā dvāḥsthaṃ vacanam abravīt ||
प्रवेशय कुमारांस्त्वं मत्समीपं त्वरान्वितः । (१२।१)
praveśaya kumārāṃstvaṃ matsamīpaṃ tvarānvitaḥ |
एतेषु जीवितं मह्यम् एते प्राणा बहिश्चराः ॥ (१२।२)
eteṣu jīvitaṃ mahyam ete prāṇā bahiścarāḥ ||
आज्ञप्तास्तु नरेन्द्रेण कुमाराः शुक्लवाससः । (१३।१)
ājñaptāstu narendreṇa kumārāḥ śuklavāsasaḥ |
प्रह्वाः प्राञ्जलयो भूत्वा विविशुस्ते समाहिताः ॥ (१३।२)
prahvāḥ prāñjalayo bhūtvā viviśuste samāhitāḥ ||
ते तु दृष्ट्वा मुखं तस्य सग्रहं शशिनं यथा । (१४।१)
te tu dṛṣṭvā mukhaṃ tasya sagrahaṃ śaśinaṃ yathā |
संध्यागतम् इवादित्यं प्रभया परिवर्जितम् ॥ (१४।२)
saṃdhyāgatam ivādityaṃ prabhayā parivarjitam ||
बाष्पपूर्णे च नयने दृष्ट्वा रामस्य धीमतः । (१५।१)
bāṣpapūrṇe ca nayane dṛṣṭvā rāmasya dhīmataḥ |
हतशोभं यथा पद्मं मुखं वीक्ष्य च तस्य ते ॥ (१५।२)
hataśobhaṃ yathā padmaṃ mukhaṃ vīkṣya ca tasya te ||
ततो ऽभिवाद्य त्वरिताः पादौ रामस्य मूर्धभिः । (१६।१)
tato 'bhivādya tvaritāḥ pādau rāmasya mūrdhabhiḥ |
तस्थुः समाहिताः सर्वे रामश्चाश्रूण्यवर्तयत् ॥ (१६।२)
tasthuḥ samāhitāḥ sarve rāmaścāśrūṇyavartayat ||
तान् परिष्वज्य बाहुभ्याम् उत्थाप्य च महाभुजः । (१७।१)
tān pariṣvajya bāhubhyām utthāpya ca mahābhujaḥ |
आसनेष्वाध्वम् इत्युक्त्वा ततो वाक्यं जगाद ह ॥ (१७।२)
āsaneṣvādhvam ityuktvā tato vākyaṃ jagāda ha ||
भवन्तो मम सर्वस्वं भवन्तो मम जीवितम् । (१८।१)
bhavanto mama sarvasvaṃ bhavanto mama jīvitam |
भवद्भिश्च कृतं राज्यं पालयामि नरेश्वराः ॥ (१८।२)
bhavadbhiśca kṛtaṃ rājyaṃ pālayāmi nareśvarāḥ ||
भवन्तः कृतशास्त्रार्था बुद्धौ च परिनिष्ठिताः । (१९।१)
bhavantaḥ kṛtaśāstrārthā buddhau ca pariniṣṭhitāḥ |
सम्भूय च मदर्थो ऽयम् अन्वेष्टव्यो नरेश्वराः ॥ (१९।२)
sambhūya ca madartho 'yam anveṣṭavyo nareśvarāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.