Rām, 4, 22
Select a line for its word-by-word analysis.
वीक्षमाणस् तु मन्दासुः सर्वतो मन्दम् उच्छ्वसन् । (१।१)
vīkṣamāṇas tu mandāsuḥ sarvato mandam ucchvasan |
आदाव् एव तु सुग्रीवं ददर्श त्व् आत्मजाग्रतः ॥ (१।२)
ādāv eva tu sugrīvaṃ dadarśa tv ātmajāgrataḥ ||
तं प्राप्तविजयं वाली सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् । (२।१)
taṃ prāptavijayaṃ vālī sugrīvaṃ plavageśvaram |
आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहम् इदम् अब्रवीत् ॥ (२।२)
ābhāṣya vyaktayā vācā sasneham idam abravīt ||
सुग्रीव दोषेण न मां गन्तुम् अर्हसि किल्बिषात् । (३।१)
sugrīva doṣeṇa na māṃ gantum arhasi kilbiṣāt |
कृष्यमाणं भविष्येण बुद्धिमोहेन मां बलात् ॥ (३।२)
kṛṣyamāṇaṃ bhaviṣyeṇa buddhimohena māṃ balāt ||
सौहार्दं भ्रातृयुक्तं हि तद् इदं जातम् अन्यथा ॥ (४।२)
sauhārdaṃ bhrātṛyuktaṃ hi tad idaṃ jātam anyathā ||
प्रतिपद्य त्वम् अद्यैव राज्यम् एषां वनौकसाम् । (५।१)
pratipadya tvam adyaiva rājyam eṣāṃ vanaukasām |
माम् अप्य् अद्यैव गच्छन्तं विद्धि वैवस्वतक्षयम् ॥ (५।२)
mām apy adyaiva gacchantaṃ viddhi vaivasvatakṣayam ||
जीवितं च हि राज्यं च श्रियं च विपुलाम् इमाम् । (६।१)
jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca śriyaṃ ca vipulām imām |
प्रजहाम्य् एष वै तूर्णं महच् चागर्हितं यशः ॥ (६।२)
prajahāmy eṣa vai tūrṇaṃ mahac cāgarhitaṃ yaśaḥ ||
अस्यां त्व् अहम् अवस्थायां वीर वक्ष्यामि यद् वचः । (७।१)
asyāṃ tv aham avasthāyāṃ vīra vakṣyāmi yad vacaḥ |
यद्य् अप्य् असुकरं राजन् कर्तुम् एव तद् अर्हसि ॥ (७।२)
yady apy asukaraṃ rājan kartum eva tad arhasi ||
सुखार्हं सुखसंवृद्धं बालम् एनम् अबालिशम् । (८।१)
sukhārhaṃ sukhasaṃvṛddhaṃ bālam enam abāliśam |
बाष्पपूर्णमुखं पश्य भूमौ पतितम् अङ्गदम् ॥ (८।२)
bāṣpapūrṇamukhaṃ paśya bhūmau patitam aṅgadam ||
मम प्राणैः प्रियतरं पुत्रं पुत्रम् इवौरसम् । (९।१)
mama prāṇaiḥ priyataraṃ putraṃ putram ivaurasam |
त्वम् अप्य् अस्य हि दाता च परित्राता च सर्वतः । (१०।१)
tvam apy asya hi dātā ca paritrātā ca sarvataḥ |
भयेष्व् अभयदश् चैव यथाहं प्लवगेश्वर ॥ (१०।२)
bhayeṣv abhayadaś caiva yathāhaṃ plavageśvara ||
एष तारात्मजः श्रीमांस् त्वया तुल्यपराक्रमः । (११।१)
eṣa tārātmajaḥ śrīmāṃs tvayā tulyaparākramaḥ |
रक्षसां तु वधे तेषाम् अग्रतस् ते भविष्यति ॥ (११।२)
rakṣasāṃ tu vadhe teṣām agratas te bhaviṣyati ||
करिष्यत्य् एष तारेयस् तरस्वी तरुणो ऽङ्गदः ॥ (१२।२)
kariṣyaty eṣa tāreyas tarasvī taruṇo 'ṅgadaḥ ||
यद् एषा साध्व् इति ब्रूयात् कार्यं तन् मुक्तसंशयम् । (१४।१)
yad eṣā sādhv iti brūyāt kāryaṃ tan muktasaṃśayam |
राघवस्य च ते कार्यं कर्तव्यम् अविशङ्कया । (१५।१)
rāghavasya ca te kāryaṃ kartavyam aviśaṅkayā |
स्याद् अधर्मो ह्य् अकरणे त्वां च हिंस्याद् विमानितः ॥ (१५।२)
syād adharmo hy akaraṇe tvāṃ ca hiṃsyād vimānitaḥ ||
इमां च मालाम् आधत्स्व दिव्यां सुग्रीव काञ्चनीम् । (१६।१)
imāṃ ca mālām ādhatsva divyāṃ sugrīva kāñcanīm |
उदारा श्रीः स्थिता ह्य् अस्यां सम्प्रजह्यान् मृते मयि ॥ (१६।२)
udārā śrīḥ sthitā hy asyāṃ samprajahyān mṛte mayi ||
इत्य् एवम् उक्तः सुग्रीवो वालिना भ्रातृसौहृदात् । (१७।१)
ity evam uktaḥ sugrīvo vālinā bhrātṛsauhṛdāt |
हर्षं त्यक्त्वा पुनर् दीनो ग्रहग्रस्त इवोडुराट् ॥ (१७।२)
harṣaṃ tyaktvā punar dīno grahagrasta ivoḍurāṭ ||
तद् वालिवचनाच् छान्तः कुर्वन् युक्तम् अतन्द्रितः । (१८।१)
tad vālivacanāc chāntaḥ kurvan yuktam atandritaḥ |
जग्राह सो ऽभ्यनुज्ञातो मालां तां चैव काञ्चनीम् ॥ (१८।२)
jagrāha so 'bhyanujñāto mālāṃ tāṃ caiva kāñcanīm ||
तां मालां काञ्चनीं दत्त्वा वाली दृष्ट्वात्मजं स्थितम् । (१९।१)
tāṃ mālāṃ kāñcanīṃ dattvā vālī dṛṣṭvātmajaṃ sthitam |
संसिद्धः प्रेत्य भावाय स्नेहाद् अङ्गदम् अब्रवीत् ॥ (१९।२)
saṃsiddhaḥ pretya bhāvāya snehād aṅgadam abravīt ||
देशकालौ भजस्वाद्य क्षममाणः प्रियाप्रिये । (२०।१)
deśakālau bhajasvādya kṣamamāṇaḥ priyāpriye |
न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवो बहु मंस्यते ॥ (२१।२)
na tathā vartamānaṃ tvāṃ sugrīvo bahu maṃsyate ||
मास्यामित्रैर् गतं गच्छेर् मा शत्रुभिर् अरिंदम । (२२।१)
māsyāmitrair gataṃ gaccher mā śatrubhir ariṃdama |
भर्तुर् अर्थपरो दान्तः सुग्रीववशगो भव ॥ (२२।२)
bhartur arthaparo dāntaḥ sugrīvavaśago bhava ||
न चातिप्रणयः कार्यः कर्तव्यो ऽप्रणयश्च ते । (२३।१)
na cātipraṇayaḥ kāryaḥ kartavyo 'praṇayaśca te |
इत्य् उक्त्वाथ विवृत्ताक्षः शरसंपीडितो भृशम् । (२४।१)
ity uktvātha vivṛttākṣaḥ śarasaṃpīḍito bhṛśam |
विवृतैर् दशनैर् भीमैर् बभूवोत्क्रान्तजीवितः ॥ (२४।२)
vivṛtair daśanair bhīmair babhūvotkrāntajīvitaḥ ||
हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदा प्लवंगमास् तत्र न शर्म लेभिरे । (२५।१)
hate tu vīre plavagādhipe tadā plavaṃgamās tatra na śarma lebhire |
वनेचराः सिंहयुते महावने यथा हि गावो निहते गवां पतौ ॥ (२५।२)
vanecarāḥ siṃhayute mahāvane yathā hi gāvo nihate gavāṃ patau ||
ततस् तु तारा व्यसनार्णवप्लुता मृतस्य भर्तुर् वदनं समीक्ष्य सा । (२६।१)
tatas tu tārā vyasanārṇavaplutā mṛtasya bhartur vadanaṃ samīkṣya sā |
जगाम भूमिं परिरभ्य वालिनं महाद्रुमं छिन्नम् इवाश्रिता लता ॥ (२६।२)
jagāma bhūmiṃ parirabhya vālinaṃ mahādrumaṃ chinnam ivāśritā latā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.