Rām, 2, 32
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः सुमन्त्रम् ऐक्ष्वाकः पीडितो ऽत्र प्रतिज्ञया । (१।१)
tataḥ sumantram aikṣvākaḥ pīḍito 'tra pratijñayā |
राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम् ॥ (२।२)
rāghavasyānuyātrārthaṃ kṣipraṃ pratividhīyatām ||
तेषां बहुविधं दत्त्वा तान् अप्य् अत्र नियोजय ॥ (४।२)
teṣāṃ bahuvidhaṃ dattvā tān apy atra niyojaya ||
निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश् च पिबंश् चारण्यकं मधु । (५।१)
nighnan mṛgān kuñjarāṃś ca pibaṃś cāraṇyakaṃ madhu |
नदीश् च विविधाः पश्यन् न राज्यं संस्मरिष्यति ॥ (५।२)
nadīś ca vividhāḥ paśyan na rājyaṃ saṃsmariṣyati ||
धान्यकोशश् च यः कश्चिद् धनकोशश् च मामकः । (६।१)
dhānyakośaś ca yaḥ kaścid dhanakośaś ca māmakaḥ |
तौ रामम् अनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने ॥ (६।२)
tau rāmam anugacchetāṃ vasantaṃ nirjane vane ||
यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजंश् चाप्तदक्षिणाः । (७।१)
yajan puṇyeṣu deśeṣu visṛjaṃś cāptadakṣiṇāḥ |
सर्वकामैः पुनः श्रीमान् रामः संसाध्यताम् इति ॥ (८।२)
sarvakāmaiḥ punaḥ śrīmān rāmaḥ saṃsādhyatām iti ||
एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भयम् आगतम् । (९।१)
evaṃ bruvati kākutsthe kaikeyyā bhayam āgatam |
मुखं चाप्य् अगमच्छोषं स्वरश् चापि न्यरुध्यत ॥ (९।२)
mukhaṃ cāpy agamacchoṣaṃ svaraś cāpi nyarudhyata ||
सा विषण्णा च संत्रस्ता कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् । (१०।१)
sā viṣaṇṇā ca saṃtrastā kaikeyī vākyam abravīt |
निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते ॥ (१०।३)
nirāsvādyatamaṃ śūnyaṃ bharato nābhipatsyate ||
कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्याम् अतिदारुणम् । (११।१)
kaikeyyāṃ muktalajjāyāṃ vadantyām atidāruṇam |
वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माहिते ॥ (११।३)
vahantaṃ kiṃ tudasi māṃ niyujya dhuri māhite ||
कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानम् इदम् अब्रवीत् । (१२।१)
kaikeyī dviguṇaṃ kruddhā rājānam idam abravīt |
तवैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रम् उपारुधत् । (१२।२)
tavaiva vaṃśe sagaro jyeṣṭhaṃ putram upārudhat |
असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुम् अर्हति ॥ (१२।३)
asamañja iti khyātaṃ tathāyaṃ gantum arhati ||
एवम् उक्तो धिग् इत्य् एव राजा दशरथो ऽब्रवीत् । (१३।१)
evam ukto dhig ity eva rājā daśaratho 'bravīt |
व्रीडितश् च जनः सर्वः सा च तन् नावबुध्यत ॥ (१३।२)
vrīḍitaś ca janaḥ sarvaḥ sā ca tan nāvabudhyata ||
तत्र वृद्धो महामात्रः सिद्धार्थो नाम नामतः । (१४।१)
tatra vṛddho mahāmātraḥ siddhārtho nāma nāmataḥ |
शुचिर् बहुमतो राज्ञः कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१४।२)
śucir bahumato rājñaḥ kaikeyīm idam abravīt ||
असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडितः पथि दारकान् । (१५।१)
asamañjo gṛhītvā tu krīḍitaḥ pathi dārakān |
सरय्वाः प्रक्षिपन्न् अप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥ (१५।२)
sarayvāḥ prakṣipann apsu ramate tena durmatiḥ ||
तं दृष्ट्वा नागराः सर्वे क्रुद्धा राजानम् अब्रुवन् । (१६।१)
taṃ dṛṣṭvā nāgarāḥ sarve kruddhā rājānam abruvan |
असमञ्जं वृणीष्वैकम् अस्मान् वा राष्ट्रवर्धन ॥ (१६।२)
asamañjaṃ vṛṇīṣvaikam asmān vā rāṣṭravardhana ||
तान् उवाच ततो राजा किंनिमित्तम् इदं भयम् । (१७।१)
tān uvāca tato rājā kiṃnimittam idaṃ bhayam |
ताश् चापि राज्ञा संपृष्टा वाक्यं प्रकृतयो ऽब्रुवन् ॥ (१७।२)
tāś cāpi rājñā saṃpṛṣṭā vākyaṃ prakṛtayo 'bruvan ||
क्रीडितस् त्व् एष नः पुत्रान् बालान् उद्भ्रान्तचेतनः । (१८।१)
krīḍitas tv eṣa naḥ putrān bālān udbhrāntacetanaḥ |
सरय्वां प्रक्षिपन् मौर्ख्याद् अतुलां प्रीतिम् अश्नुते ॥ (१८।२)
sarayvāṃ prakṣipan maurkhyād atulāṃ prītim aśnute ||
स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिप । (१९।१)
sa tāsāṃ vacanaṃ śrutvā prakṛtīnāṃ narādhipa |
तं तत्याजाहितं पुत्रं तासां प्रियचिकीर्षया ॥ (१९।२)
taṃ tatyājāhitaṃ putraṃ tāsāṃ priyacikīrṣayā ||
इत्य् एवम् अत्यजद् राजा सगरो वै सुधार्मिकः । (२०।१)
ity evam atyajad rājā sagaro vai sudhārmikaḥ |
रामः किम् अकरोत् पापं येनैवम् उपरुध्यते ॥ (२०।२)
rāmaḥ kim akarot pāpaṃ yenaivam uparudhyate ||
श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः । (२१।१)
śrutvā tu siddhārthavaco rājā śrāntatarasvanaḥ |
अनुव्रजिष्याम्य् अहम् अद्य रामं राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च । (२२।१)
anuvrajiṣyāmy aham adya rāmaṃ rājyaṃ parityajya sukhaṃ dhanaṃ ca |
सहैव राज्ञा भरतेन च त्वं यथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥ (२२।२)
sahaiva rājñā bharatena ca tvaṃ yathāsukhaṃ bhuṅkṣva cirāya rājyam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.