Rām, 6, 16
Select a line for its word-by-word analysis.
समग्रं सागरं तीर्णं दुस्तरं वानरं बलम् । (२।१)
samagraṃ sāgaraṃ tīrṇaṃ dustaraṃ vānaraṃ balam |
सागरे सेतुबन्धं तु न श्रद्दध्यां कथंचन । (३।१)
sāgare setubandhaṃ tu na śraddadhyāṃ kathaṃcana |
अवश्यं चापि संख्येयं तन्मया वानरं बलम् ॥ (३।२)
avaśyaṃ cāpi saṃkhyeyaṃ tanmayā vānaraṃ balam ||
भवन्तौ वानरं सैन्यं प्रविश्यानुपलक्षितौ । (४।१)
bhavantau vānaraṃ sainyaṃ praviśyānupalakṣitau |
परिमाणं च वीर्यं च ये च मुख्याः प्लवंगमाः ॥ (४।२)
parimāṇaṃ ca vīryaṃ ca ye ca mukhyāḥ plavaṃgamāḥ ||
मन्त्रिणो ये च रामस्य सुग्रीवस्य च संमताः । (५।१)
mantriṇo ye ca rāmasya sugrīvasya ca saṃmatāḥ |
ये पूर्वम् अभिवर्तन्ते ये च शूराः प्लवंगमाः ॥ (५।२)
ye pūrvam abhivartante ye ca śūrāḥ plavaṃgamāḥ ||
लक्ष्मणस्य च वीरस्य तत्त्वतो ज्ञातुम् अर्हथ ॥ (७।२)
lakṣmaṇasya ca vīrasya tattvato jñātum arhatha ||
एतज्ज्ञात्वा यथातत्त्वं शीघ्रम् आगन्तुम् अर्हथः ॥ (८।२)
etajjñātvā yathātattvaṃ śīghram āgantum arhathaḥ ||
ततस्तद् वानरं सैन्यम् अचिन्त्यं लोमहर्षणम् । (१०।१)
tatastad vānaraṃ sainyam acintyaṃ lomaharṣaṇam |
संख्यातुं नाध्यगच्छेतां तदा तौ शुकसारणौ ॥ (१०।२)
saṃkhyātuṃ nādhyagacchetāṃ tadā tau śukasāraṇau ||
तत् स्थितं पर्वताग्रेषु निर्दरेषु गुहासु च । (११।१)
tat sthitaṃ parvatāgreṣu nirdareṣu guhāsu ca |
तरमाणं च तीर्णं च तर्तुकामं च सर्वशः । (१२।१)
taramāṇaṃ ca tīrṇaṃ ca tartukāmaṃ ca sarvaśaḥ |
तौ ददर्श महातेजाः प्रच्छन्नौ च विभीषणः । (१३।१)
tau dadarśa mahātejāḥ pracchannau ca vibhīṣaṇaḥ |
तौ दृष्ट्वा व्यथितौ रामं निराशौ जीविते तदा । (१४।१)
tau dṛṣṭvā vyathitau rāmaṃ nirāśau jīvite tadā |
परिज्ञातुं बलं कृत्स्नं तवेदं रघुनन्दन ॥ (१५।२)
parijñātuṃ balaṃ kṛtsnaṃ tavedaṃ raghunandana ||
तयोस्तद् वचनं श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः । (१६।१)
tayostad vacanaṃ śrutvā rāmo daśarathātmajaḥ |
अब्रवीत् प्रहसन् वाक्यं सर्वभूतहिते रतः ॥ (१६।२)
abravīt prahasan vākyaṃ sarvabhūtahite rataḥ ||
यदि दृष्टं बलं कृत्स्नं वयं वा सुसमीक्षिताः । (१७।१)
yadi dṛṣṭaṃ balaṃ kṛtsnaṃ vayaṃ vā susamīkṣitāḥ |
यथोक्तं वा कृतं कार्यं छन्दतः प्रतिगम्यताम् ॥ (१७।२)
yathoktaṃ vā kṛtaṃ kāryaṃ chandataḥ pratigamyatām ||
प्रविश्य नगरीं लङ्कां भवद्भ्यां धनदानुजः । (१८।१)
praviśya nagarīṃ laṅkāṃ bhavadbhyāṃ dhanadānujaḥ |
वक्तव्यो रक्षसां राजा यथोक्तं वचनं मम ॥ (१८।२)
vaktavyo rakṣasāṃ rājā yathoktaṃ vacanaṃ mama ||
यद् बलं च समाश्रित्य सीतां मे हृतवान् असि । (१९।१)
yad balaṃ ca samāśritya sītāṃ me hṛtavān asi |
तद् दर्शय यथाकामं ससैन्यः सहबान्धवः ॥ (१९।२)
tad darśaya yathākāmaṃ sasainyaḥ sahabāndhavaḥ ||
श्वः काले नगरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम् । (२०।१)
śvaḥ kāle nagarīṃ laṅkāṃ saprākārāṃ satoraṇām |
राक्षसं च बलं पश्य शरैर् विध्वंसितं मया ॥ (२०।२)
rākṣasaṃ ca balaṃ paśya śarair vidhvaṃsitaṃ mayā ||
घोरं रोषम् अहं मोक्ष्ये बलं धारय रावण । (२१।१)
ghoraṃ roṣam ahaṃ mokṣye balaṃ dhāraya rāvaṇa |
श्वःकाले वज्रवान् वज्रं दानवेष्विव वासवः ॥ (२१।२)
śvaḥkāle vajravān vajraṃ dānaveṣviva vāsavaḥ ||
आगम्य नगरीं लङ्काम् अब्रूतां राक्षसाधिपम् ॥ (२२।२)
āgamya nagarīṃ laṅkām abrūtāṃ rākṣasādhipam ||
दृष्ट्वा धर्मात्मना मुक्तौ रामेणामिततेजसा ॥ (२३।२)
dṛṣṭvā dharmātmanā muktau rāmeṇāmitatejasā ||
लोकपालोपमाः शूराः कृतास्त्रा दृढविक्रमाः ॥ (२४।२)
lokapālopamāḥ śūrāḥ kṛtāstrā dṛḍhavikramāḥ ||
रामो दाशरथिः श्रीमांल् लक्ष्मणश्च विभीषणः । (२५।१)
rāmo dāśarathiḥ śrīmāṃl lakṣmaṇaśca vibhīṣaṇaḥ |
एते शक्ताः पुरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम् । (२६।१)
ete śaktāḥ purīṃ laṅkāṃ saprākārāṃ satoraṇām |
उत्पाट्य संक्रामयितुं सर्वे तिष्ठन्तु वानराः ॥ (२६।२)
utpāṭya saṃkrāmayituṃ sarve tiṣṭhantu vānarāḥ ||
वधिष्यति पुरीं लङ्काम् एकस्तिष्ठन्तु ते त्रयः ॥ (२७।२)
vadhiṣyati purīṃ laṅkām ekastiṣṭhantu te trayaḥ ||
बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैर् अपि सुरासुरैः ॥ (२८।२)
babhūva durdharṣatarā sarvair api surāsuraiḥ ||
प्रहृष्टरूपा ध्वजिनी वनौकसां महात्मनां संप्रति योद्धुम् इच्छताम् । (२९।१)
prahṛṣṭarūpā dhvajinī vanaukasāṃ mahātmanāṃ saṃprati yoddhum icchatām |
अलं विरोधेन शमो विधीयतां प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥ (२९।२)
alaṃ virodhena śamo vidhīyatāṃ pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.