Rām, 5, 34
Select a line for its word-by-word analysis.
अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सीताप्रत्ययकारणात् ॥ (१।२)
abravīt praśritaṃ vākyaṃ sītāpratyayakāraṇāt ||
समाश्वसिहि भद्रं ते क्षीणदुःखफला ह्यसि ॥ (२।३)
samāśvasihi bhadraṃ te kṣīṇaduḥkhaphalā hyasi ||
गृहीत्वा प्रेक्षमाणा सा भर्तुः करविभूषणम् । (३।१)
gṛhītvā prekṣamāṇā sā bhartuḥ karavibhūṣaṇam |
भर्तारम् इव सम्प्राप्ता जानकी मुदिताभवत् ॥ (३।२)
bhartāram iva samprāptā jānakī muditābhavat ||
चारु तद् वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् । (४।१)
cāru tad vadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
परितुष्टा प्रियं श्रुत्वा प्राशंसत महाकपिम् ॥ (५।२)
parituṣṭā priyaṃ śrutvā prāśaṃsata mahākapim ||
विक्रान्तस्त्वं समर्थस्त्वं प्राज्ञस्त्वं वानरोत्तम । (६।१)
vikrāntastvaṃ samarthastvaṃ prājñastvaṃ vānarottama |
न हि त्वां प्राकृतं मन्ये वानरं वानरर्षभ । (८।१)
na hi tvāṃ prākṛtaṃ manye vānaraṃ vānararṣabha |
यस्य ते नास्ति संत्रासो रावणान्नापि संभ्रमः ॥ (८।२)
yasya te nāsti saṃtrāso rāvaṇānnāpi saṃbhramaḥ ||
प्रेषयिष्यति दुर्धर्षो रामो न ह्यपरीक्षितम् । (१०।१)
preṣayiṣyati durdharṣo rāmo na hyaparīkṣitam |
दिष्ट्या च कुशली रामो धर्मात्मा धर्मवत्सलः । (११।१)
diṣṭyā ca kuśalī rāmo dharmātmā dharmavatsalaḥ |
लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ (११।२)
lakṣmaṇaśca mahātejāḥ sumitrānandavardhanaḥ ||
कुशली यदि काकुत्स्थः किं नु सागरमेखलाम् । (१२।१)
kuśalī yadi kākutsthaḥ kiṃ nu sāgaramekhalām |
महीं दहति कोपेन युगान्ताग्निर् इवोत्थितः ॥ (१२।२)
mahīṃ dahati kopena yugāntāgnir ivotthitaḥ ||
अथ वा शक्तिमन्तौ तौ सुराणाम् अपि निग्रहे । (१३।१)
atha vā śaktimantau tau surāṇām api nigrahe |
ममैव तु न दुःखानाम् अस्ति मन्ये विपर्ययः ॥ (१३।२)
mamaiva tu na duḥkhānām asti manye viparyayaḥ ||
कच्चिच्च व्यथते रामः कच्चिन्न परितप्यते । (१४।१)
kaccicca vyathate rāmaḥ kaccinna paritapyate |
कच्चिन्न दीनः संभ्रान्तः कार्येषु च न मुह्यति । (१५।१)
kaccinna dīnaḥ saṃbhrāntaḥ kāryeṣu ca na muhyati |
कच्चित् पुरुषकार्याणि कुरुते नृपतेः सुतः ॥ (१५।२)
kaccit puruṣakāryāṇi kurute nṛpateḥ sutaḥ ||
विजिगीषुः सुहृत् कच्चिन्मित्रेषु च परंतपः ॥ (१६।२)
vijigīṣuḥ suhṛt kaccinmitreṣu ca paraṃtapaḥ ||
कच्चिन्मित्राणि लभते मित्रैश्चाप्यभिगम्यते । (१७।१)
kaccinmitrāṇi labhate mitraiścāpyabhigamyate |
कच्चित् कल्याणमित्रश्च मित्रैश्चापि पुरस्कृतः ॥ (१७।२)
kaccit kalyāṇamitraśca mitraiścāpi puraskṛtaḥ ||
कच्चिद् आशास्ति देवानां प्रसादं पार्थिवात्मजः । (१८।१)
kaccid āśāsti devānāṃ prasādaṃ pārthivātmajaḥ |
कच्चित् पुरुषकारं च दैवं च प्रतिपद्यते ॥ (१८।२)
kaccit puruṣakāraṃ ca daivaṃ ca pratipadyate ||
कच्चिन्मां व्यसनाद् अस्मान्मोक्षयिष्यति वानरः ॥ (१९।२)
kaccinmāṃ vyasanād asmānmokṣayiṣyati vānaraḥ ||
दुःखम् उत्तरम् आसाद्य कच्चिद् रामो न सीदति ॥ (२०।२)
duḥkham uttaram āsādya kaccid rāmo na sīdati ||
कौसल्यायास्तथा कच्चित् सुमित्रायास्तथैव च । (२१।१)
kausalyāyāstathā kaccit sumitrāyāstathaiva ca |
अभीक्ष्णं श्रूयते कच्चित् कुशलं भरतस्य च ॥ (२१।२)
abhīkṣṇaṃ śrūyate kaccit kuśalaṃ bharatasya ca ||
मन्निमित्तेन मानार्हः कच्चिच्छोकेन राघवः । (२२।१)
mannimittena mānārhaḥ kaccicchokena rāghavaḥ |
कच्चिन्नान्यमना रामः कच्चिन्मां तारयिष्यति ॥ (२२।२)
kaccinnānyamanā rāmaḥ kaccinmāṃ tārayiṣyati ||
कच्चिद् अक्षौहिणीं भीमां भरतो भ्रातृवत्सलः । (२३।१)
kaccid akṣauhiṇīṃ bhīmāṃ bharato bhrātṛvatsalaḥ |
ध्वजिनीं मन्त्रिभिर् गुप्तां प्रेषयिष्यति मत्कृते ॥ (२३।२)
dhvajinīṃ mantribhir guptāṃ preṣayiṣyati matkṛte ||
वानराधिपतिः श्रीमान् सुग्रीवः कच्चिद् एष्यति । (२४।१)
vānarādhipatiḥ śrīmān sugrīvaḥ kaccid eṣyati |
मत्कृते हरिभिर् वीरैर् वृतो दन्तनखायुधैः ॥ (२४।२)
matkṛte haribhir vīrair vṛto dantanakhāyudhaiḥ ||
कच्चिच्च लक्ष्मणः शूरः सुमित्रानन्दवर्धनः । (२५।१)
kaccicca lakṣmaṇaḥ śūraḥ sumitrānandavardhanaḥ |
रौद्रेण कच्चिद् अस्त्रेण रामेण निहतं रणे । (२६।१)
raudreṇa kaccid astreṇa rāmeṇa nihataṃ raṇe |
द्रक्ष्याम्यल्पेन कालेन रावणं ससुहृज्जनम् ॥ (२६।२)
drakṣyāmyalpena kālena rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam ||
कच्चिन्न तद्धेमसमानवर्णं तस्याननं पद्मसमानगन्धि । (२७।१)
kaccinna taddhemasamānavarṇaṃ tasyānanaṃ padmasamānagandhi |
मया विना शुष्यति शोकदीनं जलक्षये पद्मम् इवातपेन ॥ (२७।२)
mayā vinā śuṣyati śokadīnaṃ jalakṣaye padmam ivātapena ||
धर्मापदेशात् त्यजतश्च राज्यं मां चाप्यरण्यं नयतः पदातिम् । (२८।१)
dharmāpadeśāt tyajataśca rājyaṃ māṃ cāpyaraṇyaṃ nayataḥ padātim |
नासीद् व्यथा यस्य न भीर् न शोकः कच्चित् स धैर्यं हृदये करोति ॥ (२८।२)
nāsīd vyathā yasya na bhīr na śokaḥ kaccit sa dhairyaṃ hṛdaye karoti ||
न चास्य माता न पिता न चान्यः स्नेहाद् विशिष्टो ऽस्ति मया समो वा । (२९।१)
na cāsya mātā na pitā na cānyaḥ snehād viśiṣṭo 'sti mayā samo vā |
तावद्ध्यहं दूत जिजीविषेयं यावत् प्रवृत्तिं शृणुयां प्रियस्य ॥ (२९।२)
tāvaddhyahaṃ dūta jijīviṣeyaṃ yāvat pravṛttiṃ śṛṇuyāṃ priyasya ||
इतीव देवी वचनं महार्थं तं वानरेन्द्रं मधुरार्थम् उक्त्वा । (३०।१)
itīva devī vacanaṃ mahārthaṃ taṃ vānarendraṃ madhurārtham uktvā |
श्रोतुं पुनस्तस्य वचो ऽभिरामं रामार्थयुक्तं विरराम रामा ॥ (३०।२)
śrotuṃ punastasya vaco 'bhirāmaṃ rāmārthayuktaṃ virarāma rāmā ||
सीताया वचनं श्रुत्वा मारुतिर् भीमविक्रमः । (३१।१)
sītāyā vacanaṃ śrutvā mārutir bhīmavikramaḥ |
शिरस्यञ्जलिम् आधाय वाक्यम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥ (३१।२)
śirasyañjalim ādhāya vākyam uttaram abravīt ||
श्रुत्वैव तु वचो मह्यं क्षिप्रम् एष्यति राघवः ॥ (३२।२)
śrutvaiva tu vaco mahyaṃ kṣipram eṣyati rāghavaḥ ||
चमूं प्रकर्षन्महतीं हर्यृक्षगणसंकुलाम् । (३३।१)
camūṃ prakarṣanmahatīṃ haryṛkṣagaṇasaṃkulām |
विष्टम्भयित्वा बाणौघैर् अक्षोभ्यं वरुणालयम् । (३३।२)
viṣṭambhayitvā bāṇaughair akṣobhyaṃ varuṇālayam |
करिष्यति पुरीं लङ्कां काकुत्स्थः शान्तराक्षसाम् ॥ (३३।३)
kariṣyati purīṃ laṅkāṃ kākutsthaḥ śāntarākṣasām ||
तत्र यद्यन्तरा मृत्युर् यदि देवाः सहासुराः । (३४।१)
tatra yadyantarā mṛtyur yadi devāḥ sahāsurāḥ |
स्थास्यन्ति पथि रामस्य स तान् अपि वधिष्यति ॥ (३४।२)
sthāsyanti pathi rāmasya sa tān api vadhiṣyati ||
न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः ॥ (३५।२)
na śarma labhate rāmaḥ siṃhārdita iva dvipaḥ ||
यथा सुनयनं वल्गु बिम्बौष्ठं चारुकुण्डलम् । (३७।१)
yathā sunayanaṃ valgu bimbauṣṭhaṃ cārukuṇḍalam |
मुखं द्रक्ष्यसि रामस्य पूर्णचन्द्रम् इवोदितम् ॥ (३७।२)
mukhaṃ drakṣyasi rāmasya pūrṇacandram ivoditam ||
क्षिप्रं द्रक्ष्यसि वैदेहि रामं प्रस्रवणे गिरौ । (३८।१)
kṣipraṃ drakṣyasi vaidehi rāmaṃ prasravaṇe girau |
न मांसं राघवो भुङ्क्ते न चापि मधु सेवते । (३९।१)
na māṃsaṃ rāghavo bhuṅkte na cāpi madhu sevate |
वन्यं सुविहितं नित्यं भक्तम् अश्नाति पञ्चमम् ॥ (३९।२)
vanyaṃ suvihitaṃ nityaṃ bhaktam aśnāti pañcamam ||
राघवो ऽपनयेद् गात्रात् त्वद्गतेनान्तरात्मना ॥ (४०।२)
rāghavo 'panayed gātrāt tvadgatenāntarātmanā ||
नान्यच्चिन्तयते किंचित् स तु कामवशं गतः ॥ (४१।२)
nānyaccintayate kiṃcit sa tu kāmavaśaṃ gataḥ ||
अनिद्रः सततं रामः सुप्तो ऽपि च नरोत्तमः । (४२।१)
anidraḥ satataṃ rāmaḥ supto 'pi ca narottamaḥ |
सीतेति मधुरां वाणीं व्याहरन् प्रतिबुध्यते ॥ (४२।२)
sīteti madhurāṃ vāṇīṃ vyāharan pratibudhyate ||
दृष्ट्वा फलं वा पुष्पं वा यच्चान्यत् स्त्रीमनोहरम् । (४३।१)
dṛṣṭvā phalaṃ vā puṣpaṃ vā yaccānyat strīmanoharam |
बहुशो हा प्रियेत्येवं श्वसंस्त्वाम् अभिभाषते ॥ (४३।२)
bahuśo hā priyetyevaṃ śvasaṃstvām abhibhāṣate ||
स देवि नित्यं परितप्यमानस् त्वाम् एव सीतेत्यभिभाषमाणः । (४४।१)
sa devi nityaṃ paritapyamānas tvām eva sītetyabhibhāṣamāṇaḥ |
धृतव्रतो राजसुतो महात्मा तवैव लाभाय कृतप्रयत्नः ॥ (४४।२)
dhṛtavrato rājasuto mahātmā tavaiva lābhāya kṛtaprayatnaḥ ||
सा रामसंकीर्तनवीतशोका रामस्य शोकेन समानशोका । (४५।१)
sā rāmasaṃkīrtanavītaśokā rāmasya śokena samānaśokā |
शरन्मुखेनाम्बुदशेषचन्द्रा निशेव वैदेहसुता बभूव ॥ (४५।२)
śaranmukhenāmbudaśeṣacandrā niśeva vaidehasutā babhūva ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.