Rām, 3, 15
Select a line for its word-by-word analysis.
स कदाचित् प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः । (२।१)
sa kadācit prabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ |
प्रययाव् अभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम् ॥ (२।२)
prayayāv abhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm ||
प्रह्वः कलशहस्तस् तं सीतया सह वीर्यवान् । (३।१)
prahvaḥ kalaśahastas taṃ sītayā saha vīryavān |
पृष्ठतो ऽनुव्रजन् भ्राता सौमित्रिर् इदम् अब्रवीत् ॥ (३।२)
pṛṣṭhato 'nuvrajan bhrātā saumitrir idam abravīt ||
अयं स कालः सम्प्राप्तः प्रियो यस् ते प्रियंवद । (४।१)
ayaṃ sa kālaḥ samprāptaḥ priyo yas te priyaṃvada |
प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश् च साम्प्रतम् । (९।१)
prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaś ca sāmpratam |
यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान् हिमवान् गिरिः ॥ (९।२)
yathārthanāmā suvyaktaṃ himavān himavān giriḥ ||
अत्यन्तसुखसंचारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः । (१०।१)
atyantasukhasaṃcārā madhyāhne sparśataḥ sukhāḥ |
शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्ति साम्प्रतम् ॥ (११।२)
śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhānti sāmpratam ||
शीता वृद्धतरायामास् त्रियामा यान्ति साम्प्रतम् ॥ (१२।२)
śītā vṛddhatarāyāmās triyāmā yānti sāmpratam ||
निःश्वासान्ध इवादर्शश् चन्द्रमा न प्रकाशते ॥ (१३।२)
niḥśvāsāndha ivādarśaś candramā na prakāśate ||
ज्योत्स्ना तुषारमलिना पौर्णमास्यां न राजते । (१४।१)
jyotsnā tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate |
प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश् च साम्प्रतम् । (१५।१)
prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaś ca sāmpratam |
प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः ॥ (१५।२)
pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ ||
शोभन्ते ऽभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौञ्चसारसैः ॥ (१६।२)
śobhante 'bhyudite sūrye nadadbhiḥ krauñcasārasaiḥ ||
खर्जूरपुष्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः । (१७।१)
kharjūrapuṣpākṛtibhiḥ śirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ |
शोभन्ते किंचिदालम्बाः शालयः कनकप्रभाः ॥ (१७।२)
śobhante kiṃcidālambāḥ śālayaḥ kanakaprabhāḥ ||
दूरम् अभ्युदितः सूर्यः शशाङ्क इव लक्ष्यते ॥ (१८।२)
dūram abhyuditaḥ sūryaḥ śaśāṅka iva lakṣyate ||
अग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः । (१९।१)
agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśataḥ sukhaḥ |
संरक्तः किंचिद् आपाण्डुर् आतपः शोभते क्षितौ ॥ (१९।२)
saṃraktaḥ kiṃcid āpāṇḍur ātapaḥ śobhate kṣitau ||
प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः ॥ (२१।२)
prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ ||
हिमार्द्रवालुकैस् तीरैः सरितो भान्ति साम्प्रतम् ॥ (२२।२)
himārdravālukais tīraiḥ sarito bhānti sāmpratam ||
तुषारपतनाच् चैव मृदुत्वाद् भास्करस्य च । (२३।१)
tuṣārapatanāc caiva mṛdutvād bhāskarasya ca |
शैत्याद् अगाग्रस्थम् अपि प्रायेण रसवज् जलम् ॥ (२३।२)
śaityād agāgrastham api prāyeṇa rasavaj jalam ||
जराजर्जरितैः पर्णैः शीर्णकेसरकर्णिकैः । (२४।१)
jarājarjaritaiḥ parṇaiḥ śīrṇakesarakarṇikaiḥ |
अस्मिंस् तु पुरुषव्याघ्र काले दुःखसमन्वितः । (२५।१)
asmiṃs tu puruṣavyāghra kāle duḥkhasamanvitaḥ |
तपश् चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे ॥ (२५।२)
tapaś carati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure ||
त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश् च विविधान् बहून् । (२६।१)
tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃś ca vividhān bahūn |
सो ऽपि वेलाम् इमां नूनम् अभिषेकार्थम् उद्यतः । (२७।१)
so 'pi velām imāṃ nūnam abhiṣekārtham udyataḥ |
वृतः प्रकृतिभिर् नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम् ॥ (२७।२)
vṛtaḥ prakṛtibhir nityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm ||
पद्मपत्त्रेक्षणः श्यामः श्रीमान् निरुदरो महान् । (२९।१)
padmapattrekṣaṇaḥ śyāmaḥ śrīmān nirudaro mahān |
धर्मज्ञः सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः ॥ (२९।२)
dharmajñaḥ satyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ ||
प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुर् अरिंदमः । (३०।१)
priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhur ariṃdamaḥ |
संत्यज्य विविधान् भोगान् आर्यं सर्वात्मनाश्रितः ॥ (३०।२)
saṃtyajya vividhān bhogān āryaṃ sarvātmanāśritaḥ ||
जितः स्वर्गस् तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना । (३१।१)
jitaḥ svargas tava bhrātrā bharatena mahātmanā |
वनस्थम् अपि तापस्ये यस् त्वाम् अनुविधीयते ॥ (३१।२)
vanastham api tāpasye yas tvām anuvidhīyate ||
न पित्र्यम् अनुवर्तन्ते मातृकं द्विपदा इति । (३२।१)
na pitryam anuvartante mātṛkaṃ dvipadā iti |
ख्यातो लोकप्रवादो ऽयं भरतेनान्यथाकृतः ॥ (३२।२)
khyāto lokapravādo 'yaṃ bharatenānyathākṛtaḥ ||
भर्ता दशरथो यस्याः साधुश् च भरतः सुतः । (३३।१)
bhartā daśaratho yasyāḥ sādhuś ca bharataḥ sutaḥ |
कथं नु साम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शिनी ॥ (३३।२)
kathaṃ nu sāmbā kaikeyī tādṛśī krūradarśinī ||
इत्य् एवं लक्ष्मणे वाक्यं स्नेहाद् ब्रुवति धार्मिके । (३४।१)
ity evaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehād bruvati dhārmike |
परिवादं जनन्यास् तम् असहन् राघवो ऽब्रवीत् ॥ (३४।२)
parivādaṃ jananyās tam asahan rāghavo 'bravīt ||
न ते ऽम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथंचन । (३५।१)
na te 'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathaṃcana |
ताम् एवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु ॥ (३५।२)
tām evekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru ||
निश्चितापि हि मे बुद्धिर् वनवासे दृढव्रता । (३६।१)
niścitāpi hi me buddhir vanavāse dṛḍhavratā |
इत्य् एवं विलपंस् तत्र प्राप्य गोदावरीं नदीम् । (३७।१)
ity evaṃ vilapaṃs tatra prāpya godāvarīṃ nadīm |
चक्रे ऽभिषेकं काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया ॥ (३७।२)
cakre 'bhiṣekaṃ kākutsthaḥ sānujaḥ saha sītayā ||
तर्पयित्वाथ सलिलैस् ते पितॄन् दैवतानि च । (३८।१)
tarpayitvātha salilais te pitṝn daivatāni ca |
स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्यं देवताश् च समाहिताः ॥ (३८।२)
stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāś ca samāhitāḥ ||
कृताभिषेकः स रराज रामः सीताद्वितीयः सह लक्ष्मणेन । (३९।१)
kṛtābhiṣekaḥ sa rarāja rāmaḥ sītādvitīyaḥ saha lakṣmaṇena |
कृताभिषेकस् त्व् अगराजपुत्र्या रुद्रः सनन्दी भगवान् इवेशः ॥ (३९।२)
kṛtābhiṣekas tv agarājaputryā rudraḥ sanandī bhagavān iveśaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.