रामायणRāmāyaṇa

Rām, 3, 15

202 of 606 · 78 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वसतस् तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः । (१।१)

vasatas tasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |

1.2१.२

शरद्व्यपाये हेमन्त ऋतुर् इष्टः प्रवर्तते ॥ (१।२)

śaradvyapāye hemanta ṛtur iṣṭaḥ pravartate ||

2.1२.१

स कदाचित् प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः । (२।१)

sa kadācit prabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ |

2.2२.२

प्रययाव् अभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम् ॥ (२।२)

prayayāv abhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm ||

3.1३.१

प्रह्वः कलशहस्तस् तं सीतया सह वीर्यवान् । (३।१)

prahvaḥ kalaśahastas taṃ sītayā saha vīryavān |

3.2३.२

पृष्ठतो ऽनुव्रजन् भ्राता सौमित्रिर् इदम् अब्रवीत् ॥ (३।२)

pṛṣṭhato 'nuvrajan bhrātā saumitrir idam abravīt ||

4.1४.१

अयं स कालः सम्प्राप्तः प्रियो यस् ते प्रियंवद । (४।१)

ayaṃ sa kālaḥ samprāptaḥ priyo yas te priyaṃvada |

4.2४.२

अलंकृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः ॥ (४।२)

alaṃkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ ||

5.1५.१

नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यमालिनी । (५।१)

nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyamālinī |

5.2५.२

जलान्य् अनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः ॥ (५।२)

jalāny anupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ ||

6.1६.१

नवाग्रयणपूजाभिर् अभ्यर्च्य पितृदेवताः । (६।१)

navāgrayaṇapūjābhir abhyarcya pitṛdevatāḥ |

6.2६.२

कृताग्रयणकाः काले सन्तो विगतकल्मषाः ॥ (६।२)

kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ ||

7.1७.१

प्राज्यकामा जनपदाः सम्पन्नतरगोरसाः । (७।१)

prājyakāmā janapadāḥ sampannataragorasāḥ |

7.2७.२

विचरन्ति महीपाला यात्रार्थं विजिगीषवः ॥ (७।२)

vicaranti mahīpālā yātrārthaṃ vijigīṣavaḥ ||

8.1८.१

सेवमाने दृढं सूर्ये दिशम् अन्तकसेविताम् । (८।१)

sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśam antakasevitām |

8.2८.२

विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक् प्रकाशते ॥ (८।२)

vihīnatilakeva strī nottarā dik prakāśate ||

9.1९.१

प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश् च साम्प्रतम् । (९।१)

prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaś ca sāmpratam |

9.2९.२

यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान् हिमवान् गिरिः ॥ (९।२)

yathārthanāmā suvyaktaṃ himavān himavān giriḥ ||

10.1१०.१

अत्यन्तसुखसंचारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः । (१०।१)

atyantasukhasaṃcārā madhyāhne sparśataḥ sukhāḥ |

10.2१०.२

दिवसाः सुभगादित्याश् छायासलिलदुर्भगाः ॥ (१०।२)

divasāḥ subhagādityāś chāyāsaliladurbhagāḥ ||

11.1११.१

मृदुसूर्याः सनीहाराः पटुशीताः समारुताः । (११।१)

mṛdusūryāḥ sanīhārāḥ paṭuśītāḥ samārutāḥ |

11.2११.२

शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्ति साम्प्रतम् ॥ (११।२)

śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhānti sāmpratam ||

12.1१२.१

निवृत्ताकाशशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः । (१२।१)

nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ |

12.2१२.२

शीता वृद्धतरायामास् त्रियामा यान्ति साम्प्रतम् ॥ (१२।२)

śītā vṛddhatarāyāmās triyāmā yānti sāmpratam ||

13.1१३.१

रविसंक्रान्तसौभाग्यस् तुषारारुणमण्डलः । (१३।१)

ravisaṃkrāntasaubhāgyas tuṣārāruṇamaṇḍalaḥ |

13.2१३.२

निःश्वासान्ध इवादर्शश् चन्द्रमा न प्रकाशते ॥ (१३।२)

niḥśvāsāndha ivādarśaś candramā na prakāśate ||

14.1१४.१

ज्योत्स्ना तुषारमलिना पौर्णमास्यां न राजते । (१४।१)

jyotsnā tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate |

14.2१४.२

सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न तु शोभते ॥ (१४।२)

sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate ||

15.1१५.१

प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश् च साम्प्रतम् । (१५।१)

prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaś ca sāmpratam |

15.2१५.२

प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः ॥ (१५।२)

pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ ||

16.1१६.१

बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च । (१६।१)

bāṣpacchannānyaraṇyāni yavagodhūmavanti ca |

16.2१६.२

शोभन्ते ऽभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौञ्चसारसैः ॥ (१६।२)

śobhante 'bhyudite sūrye nadadbhiḥ krauñcasārasaiḥ ||

17.1१७.१

खर्जूरपुष्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः । (१७।१)

kharjūrapuṣpākṛtibhiḥ śirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ |

17.2१७.२

शोभन्ते किंचिदालम्बाः शालयः कनकप्रभाः ॥ (१७।२)

śobhante kiṃcidālambāḥ śālayaḥ kanakaprabhāḥ ||

18.1१८.१

मयूखैर् उपसर्पद्भिर् हिमनीहारसंवृतैः । (१८।१)

mayūkhair upasarpadbhir himanīhārasaṃvṛtaiḥ |

18.2१८.२

दूरम् अभ्युदितः सूर्यः शशाङ्क इव लक्ष्यते ॥ (१८।२)

dūram abhyuditaḥ sūryaḥ śaśāṅka iva lakṣyate ||

19.1१९.१

अग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः । (१९।१)

agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśataḥ sukhaḥ |

19.2१९.२

संरक्तः किंचिद् आपाण्डुर् आतपः शोभते क्षितौ ॥ (१९।२)

saṃraktaḥ kiṃcid āpāṇḍur ātapaḥ śobhate kṣitau ||

20.1२०.१

अवश्यायनिपातेन किंचित् प्रक्लिन्नशाद्वला । (२०।१)

avaśyāyanipātena kiṃcit praklinnaśādvalā |

20.2२०.२

वनानां शोभते भूमिर् निविष्टतरुणातपा ॥ (२०।२)

vanānāṃ śobhate bhūmir niviṣṭataruṇātapā ||

21.1२१.१

अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसावृताः । (२१।१)

avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasāvṛtāḥ |

21.2२१.२

प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः ॥ (२१।२)

prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ ||

22.1२२.१

बाष्पसंछन्नसलिला रुतविज्ञेयसारसाः । (२२।१)

bāṣpasaṃchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ |

22.2२२.२

हिमार्द्रवालुकैस् तीरैः सरितो भान्ति साम्प्रतम् ॥ (२२।२)

himārdravālukais tīraiḥ sarito bhānti sāmpratam ||

23.1२३.१

तुषारपतनाच् चैव मृदुत्वाद् भास्करस्य च । (२३।१)

tuṣārapatanāc caiva mṛdutvād bhāskarasya ca |

23.2२३.२

शैत्याद् अगाग्रस्थम् अपि प्रायेण रसवज् जलम् ॥ (२३।२)

śaityād agāgrastham api prāyeṇa rasavaj jalam ||

24.1२४.१

जराजर्जरितैः पर्णैः शीर्णकेसरकर्णिकैः । (२४।१)

jarājarjaritaiḥ parṇaiḥ śīrṇakesarakarṇikaiḥ |

24.2२४.२

नालशेषा हिमध्वस्ता न भान्ति कमलाकराः ॥ (२४।२)

nālaśeṣā himadhvastā na bhānti kamalākarāḥ ||

25.1२५.१

अस्मिंस् तु पुरुषव्याघ्र काले दुःखसमन्वितः । (२५।१)

asmiṃs tu puruṣavyāghra kāle duḥkhasamanvitaḥ |

25.2२५.२

तपश् चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे ॥ (२५।२)

tapaś carati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure ||

26.1२६.१

त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश् च विविधान् बहून् । (२६।१)

tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃś ca vividhān bahūn |

26.2२६.२

तपस्वी नियताहारः शेते शीते महीतले ॥ (२६।२)

tapasvī niyatāhāraḥ śete śīte mahītale ||

27.1२७.१

सो ऽपि वेलाम् इमां नूनम् अभिषेकार्थम् उद्यतः । (२७।१)

so 'pi velām imāṃ nūnam abhiṣekārtham udyataḥ |

27.2२७.२

वृतः प्रकृतिभिर् नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम् ॥ (२७।२)

vṛtaḥ prakṛtibhir nityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm ||

28.1२८.१

अत्यन्तसुखसंवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः । (२८।१)

atyantasukhasaṃvṛddhaḥ sukumāro himārditaḥ |

28.2२८.२

कथं त्व् अपररात्रेषु सरयूम् अवगाहते ॥ (२८।२)

kathaṃ tv apararātreṣu sarayūm avagāhate ||

29.1२९.१

पद्मपत्त्रेक्षणः श्यामः श्रीमान् निरुदरो महान् । (२९।१)

padmapattrekṣaṇaḥ śyāmaḥ śrīmān nirudaro mahān |

29.2२९.२

धर्मज्ञः सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः ॥ (२९।२)

dharmajñaḥ satyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ ||

30.1३०.१

प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुर् अरिंदमः । (३०।१)

priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhur ariṃdamaḥ |

30.2३०.२

संत्यज्य विविधान् भोगान् आर्यं सर्वात्मनाश्रितः ॥ (३०।२)

saṃtyajya vividhān bhogān āryaṃ sarvātmanāśritaḥ ||

31.1३१.१

जितः स्वर्गस् तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना । (३१।१)

jitaḥ svargas tava bhrātrā bharatena mahātmanā |

31.2३१.२

वनस्थम् अपि तापस्ये यस् त्वाम् अनुविधीयते ॥ (३१।२)

vanastham api tāpasye yas tvām anuvidhīyate ||

32.1३२.१

न पित्र्यम् अनुवर्तन्ते मातृकं द्विपदा इति । (३२।१)

na pitryam anuvartante mātṛkaṃ dvipadā iti |

32.2३२.२

ख्यातो लोकप्रवादो ऽयं भरतेनान्यथाकृतः ॥ (३२।२)

khyāto lokapravādo 'yaṃ bharatenānyathākṛtaḥ ||

33.1३३.१

भर्ता दशरथो यस्याः साधुश् च भरतः सुतः । (३३।१)

bhartā daśaratho yasyāḥ sādhuś ca bharataḥ sutaḥ |

33.2३३.२

कथं नु साम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शिनी ॥ (३३।२)

kathaṃ nu sāmbā kaikeyī tādṛśī krūradarśinī ||

34.1३४.१

इत्य् एवं लक्ष्मणे वाक्यं स्नेहाद् ब्रुवति धार्मिके । (३४।१)

ity evaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehād bruvati dhārmike |

34.2३४.२

परिवादं जनन्यास् तम् असहन् राघवो ऽब्रवीत् ॥ (३४।२)

parivādaṃ jananyās tam asahan rāghavo 'bravīt ||

35.1३५.१

न ते ऽम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथंचन । (३५।१)

na te 'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathaṃcana |

35.2३५.२

ताम् एवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु ॥ (३५।२)

tām evekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru ||

36.1३६.१

निश्चितापि हि मे बुद्धिर् वनवासे दृढव्रता । (३६।१)

niścitāpi hi me buddhir vanavāse dṛḍhavratā |

36.2३६.२

भरतस्नेहसंतप्ता बालिशी क्रियते पुनः ॥ (३६।२)

bharatasnehasaṃtaptā bāliśī kriyate punaḥ ||

37.1३७.१

इत्य् एवं विलपंस् तत्र प्राप्य गोदावरीं नदीम् । (३७।१)

ity evaṃ vilapaṃs tatra prāpya godāvarīṃ nadīm |

37.2३७.२

चक्रे ऽभिषेकं काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया ॥ (३७।२)

cakre 'bhiṣekaṃ kākutsthaḥ sānujaḥ saha sītayā ||

38.1३८.१

तर्पयित्वाथ सलिलैस् ते पितॄन् दैवतानि च । (३८।१)

tarpayitvātha salilais te pitṝn daivatāni ca |

38.2३८.२

स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्यं देवताश् च समाहिताः ॥ (३८।२)

stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāś ca samāhitāḥ ||

39.1३९.१

कृताभिषेकः स रराज रामः सीताद्वितीयः सह लक्ष्मणेन । (३९।१)

kṛtābhiṣekaḥ sa rarāja rāmaḥ sītādvitīyaḥ saha lakṣmaṇena |

39.2३९.२

कृताभिषेकस् त्व् अगराजपुत्र्या रुद्रः सनन्दी भगवान् इवेशः ॥ (३९।२)

kṛtābhiṣekas tv agarājaputryā rudraḥ sanandī bhagavān iveśaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 3, 15

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit