रामायणRāmāyaṇa

Rām, 6, 23

413 of 606 · 85 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

सा सीता तच्छिरो दृष्ट्वा तच्च कार्मुकम् उत्तमम् । (१।१)

sā sītā tacchiro dṛṣṭvā tacca kārmukam uttamam |

1.2१.२

सुग्रीवप्रतिसंसर्गम् आख्यातं च हनूमता ॥ (१।२)

sugrīvapratisaṃsargam ākhyātaṃ ca hanūmatā ||

2.1२.१

नयने मुखवर्णं च भर्तुस्तत् सदृशं मुखम् । (२।१)

nayane mukhavarṇaṃ ca bhartustat sadṛśaṃ mukham |

2.2२.२

केशान् केशान्तदेशं च तं च चूडामणिं शुभम् ॥ (२।२)

keśān keśāntadeśaṃ ca taṃ ca cūḍāmaṇiṃ śubham ||

3.1३.१

एतैः सर्वैर् अभिज्ञानैर् अभिज्ञाय सुदुःखिता । (३।१)

etaiḥ sarvair abhijñānair abhijñāya suduḥkhitā |

3.2३.२

विजगर्हे ऽथ कैकेयीं क्रोशन्ती कुररी यथा ॥ (३।२)

vijagarhe 'tha kaikeyīṃ krośantī kurarī yathā ||

4.1४.१

सकामा भव कैकेयि हतो ऽयं कुलनन्दनः । (४।१)

sakāmā bhava kaikeyi hato 'yaṃ kulanandanaḥ |

4.2४.२

कुलम् उत्सादितं सर्वं त्वया कलहशीलया ॥ (४।२)

kulam utsāditaṃ sarvaṃ tvayā kalahaśīlayā ||

5.1५.१

आर्येण किं नु कैकेय्याः कृतं रामेण विप्रियम् । (५।१)

āryeṇa kiṃ nu kaikeyyāḥ kṛtaṃ rāmeṇa vipriyam |

5.2५.२

यद् गृहाच्चीरवसनस्तया प्रस्थापितो वनम् ॥ (५।२)

yad gṛhāccīravasanastayā prasthāpito vanam ||

6.1६.१

एवम् उक्त्वा तु वैदेही वेपमाना तपस्विनी । (६।१)

evam uktvā tu vaidehī vepamānā tapasvinī |

6.2६.२

जगाम जगतीं बाला छिन्ना तु कदली यथा ॥ (६।२)

jagāma jagatīṃ bālā chinnā tu kadalī yathā ||

7.1७.१

सा मुहूर्तात् समाश्वस्य प्रतिलभ्य च चेतनाम् । (७।१)

sā muhūrtāt samāśvasya pratilabhya ca cetanām |

7.2७.२

तच्छिरः समुपाघ्राय विललापायतेक्षणा ॥ (७।२)

tacchiraḥ samupāghrāya vilalāpāyatekṣaṇā ||

8.1८.१

हा हतास्मि महाबाहो वीरव्रतम् अनुव्रता । (८।१)

hā hatāsmi mahābāho vīravratam anuvratā |

8.2८.२

इमां ते पश्चिमावस्थां गतास्मि विधवा कृता ॥ (८।२)

imāṃ te paścimāvasthāṃ gatāsmi vidhavā kṛtā ||

9.1९.१

प्रथमं मरणं नार्या भर्तुर् वैगुण्यम् उच्यते । (९।१)

prathamaṃ maraṇaṃ nāryā bhartur vaiguṇyam ucyate |

9.2९.२

सुवृत्तः साधुवृत्तायाः संवृत्तस्त्वं ममाग्रतः ॥ (९।२)

suvṛttaḥ sādhuvṛttāyāḥ saṃvṛttastvaṃ mamāgrataḥ ||

10.1१०.१

दुःखाद् दुःखं प्रपन्नाया मग्नायाः शोकसागरे । (१०।१)

duḥkhād duḥkhaṃ prapannāyā magnāyāḥ śokasāgare |

10.2१०.२

यो हि माम् उद्यतस्त्रातुं सो ऽपि त्वं विनिपातितः ॥ (१०।२)

yo hi mām udyatastrātuṃ so 'pi tvaṃ vinipātitaḥ ||

11.1११.१

सा श्वश्रूर् मम कौसल्या त्वया पुत्रेण राघव । (११।१)

sā śvaśrūr mama kausalyā tvayā putreṇa rāghava |

11.2११.२

वत्सेनेव यथा धेनुर् विवत्सा वत्सला कृता ॥ (११।२)

vatseneva yathā dhenur vivatsā vatsalā kṛtā ||

12.1१२.१

आदिष्टं दीर्घम् आयुस्ते यैर् अचिन्त्यपराक्रम । (१२।१)

ādiṣṭaṃ dīrgham āyuste yair acintyaparākrama |

12.2१२.२

अनृतं वचनं तेषाम् अल्पायुर् असि राघव ॥ (१२।२)

anṛtaṃ vacanaṃ teṣām alpāyur asi rāghava ||

13.1१३.१

अथ वा नश्यति प्रज्ञा प्राज्ञस्यापि सतस्तव । (१३।१)

atha vā naśyati prajñā prājñasyāpi satastava |

13.2१३.२

पचत्येनं तथा कालो भूतानां प्रभवो ह्ययम् ॥ (१३।२)

pacatyenaṃ tathā kālo bhūtānāṃ prabhavo hyayam ||

14.1१४.१

अदृष्टं मृत्युम् आपन्नः कस्मात् त्वं नयशास्त्रवित् । (१४।१)

adṛṣṭaṃ mṛtyum āpannaḥ kasmāt tvaṃ nayaśāstravit |

14.2१४.२

व्यसनानाम् उपायज्ञः कुशलो ह्यसि वर्जने ॥ (१४।२)

vyasanānām upāyajñaḥ kuśalo hyasi varjane ||

15.1१५.१

तथा त्वं सम्परिष्वज्य रौद्रयातिनृशंसया । (१५।१)

tathā tvaṃ sampariṣvajya raudrayātinṛśaṃsayā |

15.2१५.२

कालरात्र्या मयाच्छिद्य हृतः कमललोचनः ॥ (१५।२)

kālarātryā mayācchidya hṛtaḥ kamalalocanaḥ ||

16.1१६.१

उपशेषे महाबाहो मां विहाय तपस्विनीम् । (१६।१)

upaśeṣe mahābāho māṃ vihāya tapasvinīm |

16.2१६.२

प्रियाम् इव शुभां नारीं पृथिवीं पुरुषर्षभ ॥ (१६।२)

priyām iva śubhāṃ nārīṃ pṛthivīṃ puruṣarṣabha ||

17.1१७.१

अर्चितं सततं यत्नाद् गन्धमाल्यैर् मया तव । (१७।१)

arcitaṃ satataṃ yatnād gandhamālyair mayā tava |

17.2१७.२

इदं ते मत्प्रियं वीर धनुः काञ्चनभूषितम् ॥ (१७।२)

idaṃ te matpriyaṃ vīra dhanuḥ kāñcanabhūṣitam ||

18.1१८.१

पित्रा दशरथेन त्वं श्वशुरेण ममानघ । (१८।१)

pitrā daśarathena tvaṃ śvaśureṇa mamānagha |

18.2१८.२

पूर्वैश्च पितृभिः सार्धं नूनं स्वर्गे समागतः ॥ (१८।२)

pūrvaiśca pitṛbhiḥ sārdhaṃ nūnaṃ svarge samāgataḥ ||

19.1१९.१

दिवि नक्षत्रभूतस्त्वं महत् कर्म कृतं प्रियम् । (१९।१)

divi nakṣatrabhūtastvaṃ mahat karma kṛtaṃ priyam |

19.2१९.२

पुण्यं राजर्षिवंशं त्वम् आत्मनः समुपेक्षसे ॥ (१९।२)

puṇyaṃ rājarṣivaṃśaṃ tvam ātmanaḥ samupekṣase ||

20.1२०.१

किं मां न प्रेक्षसे राजन् किं मां न प्रतिभाषसे । (२०।१)

kiṃ māṃ na prekṣase rājan kiṃ māṃ na pratibhāṣase |

20.2२०.२

बालां बालेन सम्प्राप्तां भार्यां मां सहचारिणीम् ॥ (२०।२)

bālāṃ bālena samprāptāṃ bhāryāṃ māṃ sahacāriṇīm ||

21.1२१.१

संश्रुतं गृह्णता पाणिं चरिष्यामीति यत् त्वया । (२१।१)

saṃśrutaṃ gṛhṇatā pāṇiṃ cariṣyāmīti yat tvayā |

21.2२१.२

स्मर तन्मम काकुत्स्थ नय माम् अपि दुःखिताम् ॥ (२१।२)

smara tanmama kākutstha naya mām api duḥkhitām ||

22.1२२.१

कस्मान्माम् अपहाय त्वं गतो गतिमतां वर । (२२।१)

kasmānmām apahāya tvaṃ gato gatimatāṃ vara |

22.2२२.२

अस्माल् लोकाद् अमुं लोकं त्यक्त्वा माम् इह दुःखिताम् ॥ (२२।२)

asmāl lokād amuṃ lokaṃ tyaktvā mām iha duḥkhitām ||

23.1२३.१

कल्याणैर् उचितं यत् तत् परिष्वक्तं मयैव तु । (२३।१)

kalyāṇair ucitaṃ yat tat pariṣvaktaṃ mayaiva tu |

23.2२३.२

क्रव्यादैस्तच्छरीरं ते नूनं विपरिकृष्यते ॥ (२३।२)

kravyādaistaccharīraṃ te nūnaṃ viparikṛṣyate ||

24.1२४.१

अग्निष्टोमादिभिर् यज्ञैर् इष्टवान् आप्तदक्षिणैः । (२४।१)

agniṣṭomādibhir yajñair iṣṭavān āptadakṣiṇaiḥ |

24.2२४.२

अग्निहोत्रेण संस्कारं केन त्वं तु न लप्स्यसे ॥ (२४।२)

agnihotreṇa saṃskāraṃ kena tvaṃ tu na lapsyase ||

25.1२५.१

प्रव्रज्याम् उपपन्नानां त्रयाणाम् एकम् आगतम् । (२५।१)

pravrajyām upapannānāṃ trayāṇām ekam āgatam |

25.2२५.२

परिप्रक्ष्यति कौसल्या लक्ष्मणं शोकलालसा ॥ (२५।२)

pariprakṣyati kausalyā lakṣmaṇaṃ śokalālasā ||

26.1२६.१

स तस्याः परिपृच्छन्त्या वधं मित्रबलस्य ते । (२६।१)

sa tasyāḥ paripṛcchantyā vadhaṃ mitrabalasya te |

26.2२६.२

तव चाख्यास्यते नूनं निशायां राक्षसैर् वधम् ॥ (२६।२)

tava cākhyāsyate nūnaṃ niśāyāṃ rākṣasair vadham ||

27.1२७.१

सा त्वां सुप्तं हतं श्रुत्वा मां च रक्षोगृहं गताम् । (२७।१)

sā tvāṃ suptaṃ hataṃ śrutvā māṃ ca rakṣogṛhaṃ gatām |

27.2२७.२

हृदयेन विदीर्णेन न भविष्यति राघव ॥ (२७।२)

hṛdayena vidīrṇena na bhaviṣyati rāghava ||

28.1२८.१

साधु पातय मां क्षिप्रं रामस्योपरि रावण । (२८।१)

sādhu pātaya māṃ kṣipraṃ rāmasyopari rāvaṇa |

28.2२८.२

समानय पतिं पत्न्या कुरु कल्याणम् उत्तमम् ॥ (२८।२)

samānaya patiṃ patnyā kuru kalyāṇam uttamam ||

29.1२९.१

शिरसा मे शिरश्चास्य कायं कायेन योजय । (२९।१)

śirasā me śiraścāsya kāyaṃ kāyena yojaya |

29.2२९.२

रावणानुगमिष्यामि गतिं भर्तुर् महात्मनः । (२९।२)

rāvaṇānugamiṣyāmi gatiṃ bhartur mahātmanaḥ |

29.3२९.३

मुहूर्तम् अपि नेच्छामि जीवितुं पापजीविना ॥ (२९।३)

muhūrtam api necchāmi jīvituṃ pāpajīvinā ||

30.1३०.१

श्रुतं मया वेदविदां ब्राह्मणानां पितुर् गृहे । (३०।१)

śrutaṃ mayā vedavidāṃ brāhmaṇānāṃ pitur gṛhe |

30.2३०.२

यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥ (३०।२)

yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ ||

31.1३१.१

क्षमा यस्मिन् दमस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता । (३१।१)

kṣamā yasmin damastyāgaḥ satyaṃ dharmaḥ kṛtajñatā |

31.2३१.२

अहिंसा चैव भूतानां तम् ऋते का गतिर् मम ॥ (३१।२)

ahiṃsā caiva bhūtānāṃ tam ṛte kā gatir mama ||

32.1३२.१

इति सा दुःखसंतप्ता विललापायतेक्षणा । (३२।१)

iti sā duḥkhasaṃtaptā vilalāpāyatekṣaṇā |

32.2३२.२

भर्तुः शिरो धनुस्तत्र समीक्ष्य जनकात्मजा ॥ (३२।२)

bhartuḥ śiro dhanustatra samīkṣya janakātmajā ||

33.1३३.१

एवं लालप्यमानायां सीतायां तत्र राक्षसः । (३३।१)

evaṃ lālapyamānāyāṃ sītāyāṃ tatra rākṣasaḥ |

33.2३३.२

अभिचक्राम भर्तारम् अनीकस्थः कृताञ्जलिः ॥ (३३।२)

abhicakrāma bhartāram anīkasthaḥ kṛtāñjaliḥ ||

34.1३४.१

विजयस्वार्यपुत्रेति सो ऽभिवाद्य प्रसाद्य च । (३४।१)

vijayasvāryaputreti so 'bhivādya prasādya ca |

34.2३४.२

न्यवेदयद् अनुप्राप्तं प्रहस्तं वाहिनीपतिम् ॥ (३४।२)

nyavedayad anuprāptaṃ prahastaṃ vāhinīpatim ||

35.1३५.१

अमात्यैः सहितः सर्वैः प्रहस्तः समुपस्थितः । (३५।१)

amātyaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ prahastaḥ samupasthitaḥ |

35.2३५.२

किंचिद् आत्ययिकं कार्यं तेषां त्वं दर्शनं कुरु ॥ (३५।२)

kiṃcid ātyayikaṃ kāryaṃ teṣāṃ tvaṃ darśanaṃ kuru ||

36.1३६.१

एतच्छ्रुत्वा दशग्रीवो राक्षसप्रतिवेदितम् । (३६।१)

etacchrutvā daśagrīvo rākṣasaprativeditam |

36.2३६.२

अशोकवनिकां त्यक्त्वा मन्त्रिणां दर्शनं ययौ ॥ (३६।२)

aśokavanikāṃ tyaktvā mantriṇāṃ darśanaṃ yayau ||

37.1३७.१

स तु सर्वं समर्थ्यैव मन्त्रिभिः कृत्यम् आत्मनः । (३७।१)

sa tu sarvaṃ samarthyaiva mantribhiḥ kṛtyam ātmanaḥ |

37.2३७.२

सभां प्रविश्य विदधे विदित्वा रामविक्रमम् ॥ (३७।२)

sabhāṃ praviśya vidadhe viditvā rāmavikramam ||

38.1३८.१

अन्तर्धानं तु तच्छीर्षं तच्च कार्मुकम् उत्तमम् । (३८।१)

antardhānaṃ tu tacchīrṣaṃ tacca kārmukam uttamam |

38.2३८.२

जगाम रावणस्यैव निर्याणसमनन्तरम् ॥ (३८।२)

jagāma rāvaṇasyaiva niryāṇasamanantaram ||

39.1३९.१

राक्षसेन्द्रस्तु तैः सार्धं मन्त्रिभिर् भीमविक्रमैः । (३९।१)

rākṣasendrastu taiḥ sārdhaṃ mantribhir bhīmavikramaiḥ |

39.2३९.२

समर्थयामास तदा रामकार्यविनिश्चयम् ॥ (३९।२)

samarthayāmāsa tadā rāmakāryaviniścayam ||

40.1४०.१

अविदूरस्थितान् सर्वान् बलाध्यक्षान् हितैषिणः । (४०।१)

avidūrasthitān sarvān balādhyakṣān hitaiṣiṇaḥ |

40.2४०.२

अब्रवीत् कालसदृशो रावणो राक्षसाधिपः ॥ (४०।२)

abravīt kālasadṛśo rāvaṇo rākṣasādhipaḥ ||

41.1४१.१

शीघ्रं भेरीनिनादेन स्फुटकोणाहतेन मे । (४१।१)

śīghraṃ bherīninādena sphuṭakoṇāhatena me |

41.2४१.२

समानयध्वं सैन्यानि वक्तव्यं च न कारणम् ॥ (४१।२)

samānayadhvaṃ sainyāni vaktavyaṃ ca na kāraṇam ||

42.1४२.१

ततस्तथेति प्रतिगृह्य तद् वचो बलाधिपास्ते महद् आत्मनो बलम् । (४२।१)

tatastatheti pratigṛhya tad vaco balādhipāste mahad ātmano balam |

42.2४२.२

समानयंश्चैव समागतं च ते न्यवेदयन् भर्तरि युद्धकाङ्क्षिणि ॥ (४२।२)

samānayaṃścaiva samāgataṃ ca te nyavedayan bhartari yuddhakāṅkṣiṇi ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 6, 23

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit