Rām, 6, 23
Select a line for its word-by-word analysis.
सा सीता तच्छिरो दृष्ट्वा तच्च कार्मुकम् उत्तमम् । (१।१)
sā sītā tacchiro dṛṣṭvā tacca kārmukam uttamam |
नयने मुखवर्णं च भर्तुस्तत् सदृशं मुखम् । (२।१)
nayane mukhavarṇaṃ ca bhartustat sadṛśaṃ mukham |
केशान् केशान्तदेशं च तं च चूडामणिं शुभम् ॥ (२।२)
keśān keśāntadeśaṃ ca taṃ ca cūḍāmaṇiṃ śubham ||
एतैः सर्वैर् अभिज्ञानैर् अभिज्ञाय सुदुःखिता । (३।१)
etaiḥ sarvair abhijñānair abhijñāya suduḥkhitā |
विजगर्हे ऽथ कैकेयीं क्रोशन्ती कुररी यथा ॥ (३।२)
vijagarhe 'tha kaikeyīṃ krośantī kurarī yathā ||
आर्येण किं नु कैकेय्याः कृतं रामेण विप्रियम् । (५।१)
āryeṇa kiṃ nu kaikeyyāḥ kṛtaṃ rāmeṇa vipriyam |
सा मुहूर्तात् समाश्वस्य प्रतिलभ्य च चेतनाम् । (७।१)
sā muhūrtāt samāśvasya pratilabhya ca cetanām |
इमां ते पश्चिमावस्थां गतास्मि विधवा कृता ॥ (८।२)
imāṃ te paścimāvasthāṃ gatāsmi vidhavā kṛtā ||
प्रथमं मरणं नार्या भर्तुर् वैगुण्यम् उच्यते । (९।१)
prathamaṃ maraṇaṃ nāryā bhartur vaiguṇyam ucyate |
सुवृत्तः साधुवृत्तायाः संवृत्तस्त्वं ममाग्रतः ॥ (९।२)
suvṛttaḥ sādhuvṛttāyāḥ saṃvṛttastvaṃ mamāgrataḥ ||
दुःखाद् दुःखं प्रपन्नाया मग्नायाः शोकसागरे । (१०।१)
duḥkhād duḥkhaṃ prapannāyā magnāyāḥ śokasāgare |
यो हि माम् उद्यतस्त्रातुं सो ऽपि त्वं विनिपातितः ॥ (१०।२)
yo hi mām udyatastrātuṃ so 'pi tvaṃ vinipātitaḥ ||
सा श्वश्रूर् मम कौसल्या त्वया पुत्रेण राघव । (११।१)
sā śvaśrūr mama kausalyā tvayā putreṇa rāghava |
वत्सेनेव यथा धेनुर् विवत्सा वत्सला कृता ॥ (११।२)
vatseneva yathā dhenur vivatsā vatsalā kṛtā ||
आदिष्टं दीर्घम् आयुस्ते यैर् अचिन्त्यपराक्रम । (१२।१)
ādiṣṭaṃ dīrgham āyuste yair acintyaparākrama |
अथ वा नश्यति प्रज्ञा प्राज्ञस्यापि सतस्तव । (१३।१)
atha vā naśyati prajñā prājñasyāpi satastava |
पचत्येनं तथा कालो भूतानां प्रभवो ह्ययम् ॥ (१३।२)
pacatyenaṃ tathā kālo bhūtānāṃ prabhavo hyayam ||
अदृष्टं मृत्युम् आपन्नः कस्मात् त्वं नयशास्त्रवित् । (१४।१)
adṛṣṭaṃ mṛtyum āpannaḥ kasmāt tvaṃ nayaśāstravit |
तथा त्वं सम्परिष्वज्य रौद्रयातिनृशंसया । (१५।१)
tathā tvaṃ sampariṣvajya raudrayātinṛśaṃsayā |
प्रियाम् इव शुभां नारीं पृथिवीं पुरुषर्षभ ॥ (१६।२)
priyām iva śubhāṃ nārīṃ pṛthivīṃ puruṣarṣabha ||
अर्चितं सततं यत्नाद् गन्धमाल्यैर् मया तव । (१७।१)
arcitaṃ satataṃ yatnād gandhamālyair mayā tava |
इदं ते मत्प्रियं वीर धनुः काञ्चनभूषितम् ॥ (१७।२)
idaṃ te matpriyaṃ vīra dhanuḥ kāñcanabhūṣitam ||
पूर्वैश्च पितृभिः सार्धं नूनं स्वर्गे समागतः ॥ (१८।२)
pūrvaiśca pitṛbhiḥ sārdhaṃ nūnaṃ svarge samāgataḥ ||
दिवि नक्षत्रभूतस्त्वं महत् कर्म कृतं प्रियम् । (१९।१)
divi nakṣatrabhūtastvaṃ mahat karma kṛtaṃ priyam |
पुण्यं राजर्षिवंशं त्वम् आत्मनः समुपेक्षसे ॥ (१९।२)
puṇyaṃ rājarṣivaṃśaṃ tvam ātmanaḥ samupekṣase ||
किं मां न प्रेक्षसे राजन् किं मां न प्रतिभाषसे । (२०।१)
kiṃ māṃ na prekṣase rājan kiṃ māṃ na pratibhāṣase |
बालां बालेन सम्प्राप्तां भार्यां मां सहचारिणीम् ॥ (२०।२)
bālāṃ bālena samprāptāṃ bhāryāṃ māṃ sahacāriṇīm ||
संश्रुतं गृह्णता पाणिं चरिष्यामीति यत् त्वया । (२१।१)
saṃśrutaṃ gṛhṇatā pāṇiṃ cariṣyāmīti yat tvayā |
स्मर तन्मम काकुत्स्थ नय माम् अपि दुःखिताम् ॥ (२१।२)
smara tanmama kākutstha naya mām api duḥkhitām ||
अस्माल् लोकाद् अमुं लोकं त्यक्त्वा माम् इह दुःखिताम् ॥ (२२।२)
asmāl lokād amuṃ lokaṃ tyaktvā mām iha duḥkhitām ||
कल्याणैर् उचितं यत् तत् परिष्वक्तं मयैव तु । (२३।१)
kalyāṇair ucitaṃ yat tat pariṣvaktaṃ mayaiva tu |
क्रव्यादैस्तच्छरीरं ते नूनं विपरिकृष्यते ॥ (२३।२)
kravyādaistaccharīraṃ te nūnaṃ viparikṛṣyate ||
अग्निष्टोमादिभिर् यज्ञैर् इष्टवान् आप्तदक्षिणैः । (२४।१)
agniṣṭomādibhir yajñair iṣṭavān āptadakṣiṇaiḥ |
अग्निहोत्रेण संस्कारं केन त्वं तु न लप्स्यसे ॥ (२४।२)
agnihotreṇa saṃskāraṃ kena tvaṃ tu na lapsyase ||
प्रव्रज्याम् उपपन्नानां त्रयाणाम् एकम् आगतम् । (२५।१)
pravrajyām upapannānāṃ trayāṇām ekam āgatam |
परिप्रक्ष्यति कौसल्या लक्ष्मणं शोकलालसा ॥ (२५।२)
pariprakṣyati kausalyā lakṣmaṇaṃ śokalālasā ||
स तस्याः परिपृच्छन्त्या वधं मित्रबलस्य ते । (२६।१)
sa tasyāḥ paripṛcchantyā vadhaṃ mitrabalasya te |
तव चाख्यास्यते नूनं निशायां राक्षसैर् वधम् ॥ (२६।२)
tava cākhyāsyate nūnaṃ niśāyāṃ rākṣasair vadham ||
सा त्वां सुप्तं हतं श्रुत्वा मां च रक्षोगृहं गताम् । (२७।१)
sā tvāṃ suptaṃ hataṃ śrutvā māṃ ca rakṣogṛhaṃ gatām |
साधु पातय मां क्षिप्रं रामस्योपरि रावण । (२८।१)
sādhu pātaya māṃ kṣipraṃ rāmasyopari rāvaṇa |
समानय पतिं पत्न्या कुरु कल्याणम् उत्तमम् ॥ (२८।२)
samānaya patiṃ patnyā kuru kalyāṇam uttamam ||
मुहूर्तम् अपि नेच्छामि जीवितुं पापजीविना ॥ (२९।३)
muhūrtam api necchāmi jīvituṃ pāpajīvinā ||
श्रुतं मया वेदविदां ब्राह्मणानां पितुर् गृहे । (३०।१)
śrutaṃ mayā vedavidāṃ brāhmaṇānāṃ pitur gṛhe |
यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥ (३०।२)
yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ ||
क्षमा यस्मिन् दमस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता । (३१।१)
kṣamā yasmin damastyāgaḥ satyaṃ dharmaḥ kṛtajñatā |
अहिंसा चैव भूतानां तम् ऋते का गतिर् मम ॥ (३१।२)
ahiṃsā caiva bhūtānāṃ tam ṛte kā gatir mama ||
भर्तुः शिरो धनुस्तत्र समीक्ष्य जनकात्मजा ॥ (३२।२)
bhartuḥ śiro dhanustatra samīkṣya janakātmajā ||
अभिचक्राम भर्तारम् अनीकस्थः कृताञ्जलिः ॥ (३३।२)
abhicakrāma bhartāram anīkasthaḥ kṛtāñjaliḥ ||
विजयस्वार्यपुत्रेति सो ऽभिवाद्य प्रसाद्य च । (३४।१)
vijayasvāryaputreti so 'bhivādya prasādya ca |
न्यवेदयद् अनुप्राप्तं प्रहस्तं वाहिनीपतिम् ॥ (३४।२)
nyavedayad anuprāptaṃ prahastaṃ vāhinīpatim ||
अमात्यैः सहितः सर्वैः प्रहस्तः समुपस्थितः । (३५।१)
amātyaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ prahastaḥ samupasthitaḥ |
किंचिद् आत्ययिकं कार्यं तेषां त्वं दर्शनं कुरु ॥ (३५।२)
kiṃcid ātyayikaṃ kāryaṃ teṣāṃ tvaṃ darśanaṃ kuru ||
एतच्छ्रुत्वा दशग्रीवो राक्षसप्रतिवेदितम् । (३६।१)
etacchrutvā daśagrīvo rākṣasaprativeditam |
अशोकवनिकां त्यक्त्वा मन्त्रिणां दर्शनं ययौ ॥ (३६।२)
aśokavanikāṃ tyaktvā mantriṇāṃ darśanaṃ yayau ||
स तु सर्वं समर्थ्यैव मन्त्रिभिः कृत्यम् आत्मनः । (३७।१)
sa tu sarvaṃ samarthyaiva mantribhiḥ kṛtyam ātmanaḥ |
सभां प्रविश्य विदधे विदित्वा रामविक्रमम् ॥ (३७।२)
sabhāṃ praviśya vidadhe viditvā rāmavikramam ||
अन्तर्धानं तु तच्छीर्षं तच्च कार्मुकम् उत्तमम् । (३८।१)
antardhānaṃ tu tacchīrṣaṃ tacca kārmukam uttamam |
राक्षसेन्द्रस्तु तैः सार्धं मन्त्रिभिर् भीमविक्रमैः । (३९।१)
rākṣasendrastu taiḥ sārdhaṃ mantribhir bhīmavikramaiḥ |
अविदूरस्थितान् सर्वान् बलाध्यक्षान् हितैषिणः । (४०।१)
avidūrasthitān sarvān balādhyakṣān hitaiṣiṇaḥ |
समानयध्वं सैन्यानि वक्तव्यं च न कारणम् ॥ (४१।२)
samānayadhvaṃ sainyāni vaktavyaṃ ca na kāraṇam ||
ततस्तथेति प्रतिगृह्य तद् वचो बलाधिपास्ते महद् आत्मनो बलम् । (४२।१)
tatastatheti pratigṛhya tad vaco balādhipāste mahad ātmano balam |
समानयंश्चैव समागतं च ते न्यवेदयन् भर्तरि युद्धकाङ्क्षिणि ॥ (४२।२)
samānayaṃścaiva samāgataṃ ca te nyavedayan bhartari yuddhakāṅkṣiṇi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.