Rām, 2, 89
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ शैलाद् विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वरः । (१।१)
atha śailād viniṣkramya maithilīṃ kosaleśvaraḥ |
अदर्शयच् छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् ॥ (१।२)
adarśayac chubhajalāṃ ramyāṃ mandākinīṃ nadīm ||
कुसुमैर् उपसंपन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥ (३।२)
kusumair upasaṃpannāṃ paśya mandākinīṃ nadīm ||
नानाविधैस् तीररुहैर् वृतां पुष्पफलद्रुमैः । (४।१)
nānāvidhais tīraruhair vṛtāṃ puṣpaphaladrumaiḥ |
ऋषयस् त्व् अवगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये ॥ (६।२)
ṛṣayas tv avagāhante nadīṃ mandākinīṃ priye ||
पादपैः पत्त्रपुष्पाणि सृजद्भिर् अभितो नदीम् ॥ (८।२)
pādapaiḥ pattrapuṣpāṇi sṛjadbhir abhito nadīm ||
कच्चित् सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥ (९।२)
kaccit siddhajanākīrṇāṃ paśya mandākinīṃ nadīm ||
निर्धूतान् वायुना पश्य विततान् पुष्पसंचयान् । (१०।१)
nirdhūtān vāyunā paśya vitatān puṣpasaṃcayān |
पोप्लूयमानान् अपरान् पश्य त्वं जलमध्यगान् ॥ (१०।२)
poplūyamānān aparān paśya tvaṃ jalamadhyagān ||
तांश् चातिवल्गुवचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजाः । (११।१)
tāṃś cātivalguvacaso rathāṅgāhvayanā dvijāḥ |
अधिरोहन्ति कल्याणि निष्कूजन्तः शुभा गिरः ॥ (११।२)
adhirohanti kalyāṇi niṣkūjantaḥ śubhā giraḥ ||
दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश् च शोभने । (१२।१)
darśanaṃ citrakūṭasya mandākinyāś ca śobhane |
अधिकं पुरवासाच् च मन्ये च तव दर्शनात् ॥ (१२।२)
adhikaṃ puravāsāc ca manye ca tava darśanāt ||
सखीवच् च विगाहस्व सीते मन्दाकिनीम् इमाम् । (१४।१)
sakhīvac ca vigāhasva sīte mandākinīm imām |
त्वं पौरजनवद् व्यालान् अयोध्याम् इव पर्वतम् । (१५।१)
tvaṃ paurajanavad vyālān ayodhyām iva parvatam |
मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवद् इमां नदीम् ॥ (१५।२)
manyasva vanite nityaṃ sarayūvad imāṃ nadīm ||
लक्ष्मणश् चैव धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थितः । (१६।१)
lakṣmaṇaś caiva dharmātmā mannideśe vyavasthitaḥ |
त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयथो मम ॥ (१६।२)
tvaṃ cānukūlā vaidehi prītiṃ janayatho mama ||
नायोध्यायै न राज्याय स्पृहये ऽद्य त्वया सह ॥ (१७।२)
nāyodhyāyai na rājyāya spṛhaye 'dya tvayā saha ||
इमां हि रम्यां गजयूथलोलितां निपीततोयां गजसिंहवानरैः । (१८।१)
imāṃ hi ramyāṃ gajayūthalolitāṃ nipītatoyāṃ gajasiṃhavānaraiḥ |
सुपुष्पितैः पुष्पधरैर् अलंकृतां न सो ऽस्ति यः स्यान् न गतक्रमः सुखी ॥ (१८।२)
supuṣpitaiḥ puṣpadharair alaṃkṛtāṃ na so 'sti yaḥ syān na gatakramaḥ sukhī ||
इतीव रामो बहुसंगतं वचः प्रियासहायः सरितं प्रति ब्रुवन् । (१९।१)
itīva rāmo bahusaṃgataṃ vacaḥ priyāsahāyaḥ saritaṃ prati bruvan |
चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः ॥ (१९।२)
cacāra ramyaṃ nayanāñjanaprabhaṃ sa citrakūṭaṃ raghuvaṃśavardhanaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.