Rām, 1, 44
Select a line for its word-by-word analysis.
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः । (१।१)
viśvāmitravacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रम् अथाब्रवीत् ॥ (१।२)
vismayaṃ paramaṃ gatvā viśvāmitram athābravīt ||
अत्यद्भुतम् इदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया । (२।१)
atyadbhutam idaṃ brahman kathitaṃ paramaṃ tvayā |
गता भगवती रात्रिः श्रोतव्यं परमं श्रुतम् । (५।१)
gatā bhagavatī rātriḥ śrotavyaṃ paramaṃ śrutam |
तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम् । (६।१)
tarāma saritāṃ śreṣṭhāṃ puṇyāṃ tripathagāṃ nadīm |
नौर् एषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् । (६।२)
naur eṣā hi sukhāstīrṇā ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām |
भगवन्तम् इह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितम् आगता ॥ (६।३)
bhagavantam iha prāptaṃ jñātvā tvaritam āgatā ||
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः । (७।१)
tasya tad vacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |
गङ्गाकूले निविष्टास् ते विशालां ददृशुः पुरीम् ॥ (८।२)
gaṅgākūle niviṣṭās te viśālāṃ dadṛśuḥ purīm ||
विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा ॥ (९।२)
viśālāṃ nagarīṃ ramyāṃ divyāṃ svargopamāṃ tadā ||
अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम् । (१०।१)
atha rāmo mahāprājño viśvāmitraṃ mahāmunim |
पप्रच्छ प्राञ्जलिर् भूत्वा विशालाम् उत्तमां पुरीम् ॥ (१०।२)
papraccha prāñjalir bhūtvā viśālām uttamāṃ purīm ||
श्रोतुम् इच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे ॥ (११।२)
śrotum icchāmi bhadraṃ te paraṃ kautūhalaṃ hi me ||
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुंगवः । (१२।१)
tasya tad vacanaṃ śrutvā rāmasya munipuṃgavaḥ |
आख्यातुं तत् समारेभे विशालस्य पुरातनम् ॥ (१२।२)
ākhyātuṃ tat samārebhe viśālasya purātanam ||
श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतः शुभाम् । (१३।१)
śrūyatāṃ rāma śakrasya kathāṃ kathayataḥ śubhām |
अस्मिन् देशे हि यद् वृत्तं शृणु तत्त्वेन राघव ॥ (१३।२)
asmin deśe hi yad vṛttaṃ śṛṇu tattvena rāghava ||
पूर्वं कृतयुगे राम दितेः पुत्रा महाबलाः । (१४।१)
pūrvaṃ kṛtayuge rāma diteḥ putrā mahābalāḥ |
अदितेश् च महाभागा वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ॥ (१४।२)
aditeś ca mahābhāgā vīryavantaḥ sudhārmikāḥ ||
ततस् तेषां नरश्रेष्ठ बुद्धिर् आसीन् महात्मनाम् । (१५।१)
tatas teṣāṃ naraśreṣṭha buddhir āsīn mahātmanām |
अमरा निर्जराश् चैव कथं स्याम निरामयाः ॥ (१५।२)
amarā nirjarāś caiva kathaṃ syāma nirāmayāḥ ||
तेषां चिन्तयतां राम बुद्धिर् आसीद् विपश्चिताम् । (१६।१)
teṣāṃ cintayatāṃ rāma buddhir āsīd vipaścitām |
क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै ॥ (१६।२)
kṣīrodamathanaṃ kṛtvā rasaṃ prāpsyāma tatra vai ||
ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम् । (१७।१)
tato niścitya mathanaṃ yoktraṃ kṛtvā ca vāsukim |
मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुर् अमितौजसः ॥ (१७।२)
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā mamanthur amitaujasaḥ ||
अथ धन्वन्तरिर् नाम अप्सराश् च सुवर्चसः । (१८।१)
atha dhanvantarir nāma apsarāś ca suvarcasaḥ |
अप्सु निर्मथनाद् एव रसात् तस्माद् वरस्त्रियः । (१८।२)
apsu nirmathanād eva rasāt tasmād varastriyaḥ |
उत्पेतुर् मनुजश्रेष्ठ तस्माद् अप्सरसो ऽभवन् ॥ (१८।३)
utpetur manujaśreṣṭha tasmād apsaraso 'bhavan ||
षष्टिः कोट्यो ऽभवंस् तासाम् अप्सराणां सुवर्चसाम् । (१९।१)
ṣaṣṭiḥ koṭyo 'bhavaṃs tāsām apsarāṇāṃ suvarcasām |
असंख्येयास् तु काकुत्स्थ यास् तासां परिचारिकाः ॥ (१९।२)
asaṃkhyeyās tu kākutstha yās tāsāṃ paricārikāḥ ||
न ताः स्म प्रतिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवाः । (२०।१)
na tāḥ sma pratigṛhṇanti sarve te devadānavāḥ |
अप्रतिग्रहणाच् चैव तेन साधारणाः स्मृताः ॥ (२०।२)
apratigrahaṇāc caiva tena sādhāraṇāḥ smṛtāḥ ||
दितेः पुत्रा न तां राम जगृहुर् वरुणात्मजाम् । (२२।१)
diteḥ putrā na tāṃ rāma jagṛhur varuṇātmajām |
अदितेस् तु सुता वीर जगृहुस् ताम् अनिन्दिताम् ॥ (२२।२)
adites tu sutā vīra jagṛhus tām aninditām ||
असुरास् तेन दैतेयाः सुरास् तेनादितेः सुताः । (२३।१)
asurās tena daiteyāḥ surās tenāditeḥ sutāḥ |
हृष्टाः प्रमुदिताश् चासन् वारुणीग्रहणात् सुराः ॥ (२३।२)
hṛṣṭāḥ pramuditāś cāsan vāruṇīgrahaṇāt surāḥ ||
उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम् । (२४।१)
uccaiḥśravā hayaśreṣṭho maṇiratnaṃ ca kaustubham |
उदतिष्ठन् नरश्रेष्ठ तथैवामृतम् उत्तमम् ॥ (२४।२)
udatiṣṭhan naraśreṣṭha tathaivāmṛtam uttamam ||
अदितेस् तु ततः पुत्रा दितेः पुत्रान् असूदयन् ॥ (२५।२)
adites tu tataḥ putrā diteḥ putrān asūdayan ||
अदितेर् आत्मजा वीरा दितेः पुत्रान् निजघ्निरे । (२६।१)
aditer ātmajā vīrā diteḥ putrān nijaghnire |
तस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर् भृशम् ॥ (२६।२)
tasmin ghore mahāyuddhe daiteyādityayor bhṛśam ||
निहत्य दितिपुत्रांस् तु राज्यं प्राप्य पुरंदरः । (२७।१)
nihatya ditiputrāṃs tu rājyaṃ prāpya puraṃdaraḥ |
शशास मुदितो लोकान् सर्षिसंघान् सचारणान् ॥ (२७।२)
śaśāsa mudito lokān sarṣisaṃghān sacāraṇān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.