Rām, 2, 100
Select a line for its word-by-word analysis.
आश्वासयन्तं भरतं जाबालिर् ब्राह्मणोत्तमः । (१।१)
āśvāsayantaṃ bharataṃ jābālir brāhmaṇottamaḥ |
साधु राघव मा भूत् ते बुद्धिर् एवं निरर्थका । (२।१)
sādhu rāghava mā bhūt te buddhir evaṃ nirarthakā |
प्राकृतस्य नरस्येव आर्यबुद्धेस् तपस्विनः ॥ (२।२)
prākṛtasya narasyeva āryabuddhes tapasvinaḥ ||
कः कस्य पुरुषो बन्धुः किम् आप्यं कस्य केनचित् । (३।१)
kaḥ kasya puruṣo bandhuḥ kim āpyaṃ kasya kenacit |
उन्मत्त इव स ज्ञेयो नास्ति काचिद्धि कस्यचित् ॥ (४।२)
unmatta iva sa jñeyo nāsti kāciddhi kasyacit ||
यथा ग्रामान्तरं गच्छन् नरः कश्चित् क्वचिद् वसेत् । (५।१)
yathā grāmāntaraṃ gacchan naraḥ kaścit kvacid vaset |
उत्सृज्य च तम् आवासं प्रतिष्ठेतापरे ऽहनि ॥ (५।२)
utsṛjya ca tam āvāsaṃ pratiṣṭhetāpare 'hani ||
आवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जनाः ॥ (६।२)
āvāsamātraṃ kākutstha sajjante nātra sajjanāḥ ||
पित्र्यं राज्यं समुत्सृज्य स नार्हति नरोत्तम । (७।१)
pitryaṃ rājyaṃ samutsṛjya sa nārhati narottama |
आस्थातुं कापथं दुःखं विषमं बहुकण्टकम् ॥ (७।२)
āsthātuṃ kāpathaṃ duḥkhaṃ viṣamaṃ bahukaṇṭakam ||
विहर त्वम् अयोध्यायां यथा शक्रस् त्रिविष्टपे ॥ (९।२)
vihara tvam ayodhyāyāṃ yathā śakras triviṣṭape ||
न ते कश्चिद् दशरतस् त्वं च तस्य न कश्चन । (१०।१)
na te kaścid daśaratas tvaṃ ca tasya na kaścana |
अन्यो राजा त्वम् अन्यश् च तस्मात् कुरु यद् उच्यते ॥ (१०।२)
anyo rājā tvam anyaś ca tasmāt kuru yad ucyate ||
गतः स नृपतिस् तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै । (११।१)
gataḥ sa nṛpatis tatra gantavyaṃ yatra tena vai |
प्रवृत्तिर् एषा मर्त्यानां त्वं तु मिथ्या विहन्यसे ॥ (११।२)
pravṛttir eṣā martyānāṃ tvaṃ tu mithyā vihanyase ||
अर्थधर्मपरा ये ये तांस् ताञ् शोचामि नेतरान् । (१२।१)
arthadharmaparā ye ye tāṃs tāñ śocāmi netarān |
ते हि दुःखम् इह प्राप्य विनाशं प्रेत्य भेजिरे ॥ (१२।२)
te hi duḥkham iha prāpya vināśaṃ pretya bhejire ||
अष्टकापितृदैवत्यम् इत्य् अयं प्रसृतो जनः । (१३।१)
aṣṭakāpitṛdaivatyam ity ayaṃ prasṛto janaḥ |
अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किम् अशिष्यति ॥ (१३।२)
annasyopadravaṃ paśya mṛto hi kim aśiṣyati ||
यदि भुक्तम् इहान्येन देहम् अन्यस्य गच्छति । (१४।१)
yadi bhuktam ihānyena deham anyasya gacchati |
दद्यात् प्रवसतः श्राद्धं न तत् पथ्य् अशनं भवेत् ॥ (१४।२)
dadyāt pravasataḥ śrāddhaṃ na tat pathy aśanaṃ bhavet ||
दानसंवनना ह्य् एते ग्रन्था मेधाविभिः कृताः । (१५।१)
dānasaṃvananā hy ete granthā medhāvibhiḥ kṛtāḥ |
यजस्व देहि दीक्षस्व तपस् तप्यस्व संत्यज ॥ (१५।२)
yajasva dehi dīkṣasva tapas tapyasva saṃtyaja ||
स नास्ति परम् इत्य् एव कुरु बुद्धिं महामते । (१६।१)
sa nāsti param ity eva kuru buddhiṃ mahāmate |
प्रत्यक्षं यत् तद् आतिष्ठ परोक्षं पृष्ठतः कुरु ॥ (१६।२)
pratyakṣaṃ yat tad ātiṣṭha parokṣaṃ pṛṣṭhataḥ kuru ||
सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम् । (१७।१)
satāṃ buddhiṃ puraskṛtya sarvalokanidarśinīm |
राज्यं त्वं प्रतिगृह्णीष्व भरतेन प्रसादितः ॥ (१७।२)
rājyaṃ tvaṃ pratigṛhṇīṣva bharatena prasāditaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.