Rām, 3, 29
Select a line for its word-by-word analysis.
भित्त्वा तु तां गदां बाणै राघवो धर्मवत्सलः । (१।१)
bhittvā tu tāṃ gadāṃ bāṇai rāghavo dharmavatsalaḥ |
स्मयमानः खरं वाक्यं संरब्धम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
smayamānaḥ kharaṃ vākyaṃ saṃrabdham idam abravīt ||
यत् त्वयोक्तं विनष्टानाम् इदम् अश्रुप्रमार्जनम् । (४।१)
yat tvayoktaṃ vinaṣṭānām idam aśrupramārjanam |
राक्षसानां करोमीति मिथ्या तद् अपि ते वचः ॥ (४।२)
rākṣasānāṃ karomīti mithyā tad api te vacaḥ ||
नीचस्य क्षुद्रशीलस्य मिथ्यावृत्तस्य रक्षसः । (५।१)
nīcasya kṣudraśīlasya mithyāvṛttasya rakṣasaḥ |
पांसुरूषितसर्वाङ्गः स्रस्तन्यस्तभुजद्वयः । (७।१)
pāṃsurūṣitasarvāṅgaḥ srastanyastabhujadvayaḥ |
स्वप्स्यसे गां समाश्लिष्य दुर्लभां प्रमदाम् इव ॥ (७।२)
svapsyase gāṃ samāśliṣya durlabhāṃ pramadām iva ||
भविष्यन्त्य् अशरण्यानां शरण्या दण्डका इमे ॥ (८।२)
bhaviṣyanty aśaraṇyānāṃ śaraṇyā daṇḍakā ime ||
अद्य विप्रसरिष्यन्ति राक्षस्यो हतबान्धवाः । (१०।१)
adya viprasariṣyanti rākṣasyo hatabāndhavāḥ |
बाष्पार्द्रवदना दीना भयाद् अन्यभयावहाः ॥ (१०।२)
bāṣpārdravadanā dīnā bhayād anyabhayāvahāḥ ||
अनुरूपकुलाः पत्न्यो यासां त्वं पतिर् ईदृशः ॥ (११।२)
anurūpakulāḥ patnyo yāsāṃ tvaṃ patir īdṛśaḥ ||
नृशंसशील क्षुद्रात्मन् नित्यं ब्राह्मणकण्टक । (१२।१)
nṛśaṃsaśīla kṣudrātman nityaṃ brāhmaṇakaṇṭaka |
त्वत्कृते शङ्कितैर् अग्नौ मुनिभिः पात्यते हविः ॥ (१२।२)
tvatkṛte śaṅkitair agnau munibhiḥ pātyate haviḥ ||
तम् एवम् अभिसंरब्धं ब्रुवाणं राघवं रणे । (१३।१)
tam evam abhisaṃrabdhaṃ bruvāṇaṃ rāghavaṃ raṇe |
खरो निर्भर्त्सयामास रोषात् खरतरस्वनः ॥ (१३।२)
kharo nirbhartsayāmāsa roṣāt kharatarasvanaḥ ||
दृढं खल्व् अवलिप्तो ऽसि भयेष्व् अपि च निर्भयः । (१४।१)
dṛḍhaṃ khalv avalipto 'si bhayeṣv api ca nirbhayaḥ |
वाच्यावाच्यं ततो हि त्वं मृत्युवश्यो न बुध्यसे ॥ (१४।२)
vācyāvācyaṃ tato hi tvaṃ mṛtyuvaśyo na budhyase ||
कार्याकार्यं न जानन्ति ते निरस्तषडिन्द्रियाः ॥ (१५।२)
kāryākāryaṃ na jānanti te nirastaṣaḍindriyāḥ ||
एवम् उक्त्वा ततो रामं संरुध्य भ्रुकुटिं ततः । (१६।१)
evam uktvā tato rāmaṃ saṃrudhya bhrukuṭiṃ tataḥ |
रणे प्रहरणस्यार्थे सर्वतो ह्य् अवलोकयन् । (१७।१)
raṇe praharaṇasyārthe sarvato hy avalokayan |
तं समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां विनर्दित्वा महाबलः । (१८।१)
taṃ samutkṣipya bāhubhyāṃ vinarditvā mahābalaḥ |
रामम् उद्दिश्य चिक्षेप हतस् त्वम् इति चाब्रवीत् ॥ (१८।२)
rāmam uddiśya cikṣepa hatas tvam iti cābravīt ||
तम् आपतन्तं बाणौघैश् छित्त्वा रामः प्रतापवान् । (१९।१)
tam āpatantaṃ bāṇaughaiś chittvā rāmaḥ pratāpavān |
रोषम् आहारयत् तीव्रं निहन्तुं समरे खरम् ॥ (१९।२)
roṣam āhārayat tīvraṃ nihantuṃ samare kharam ||
जातस्वेदस् ततो रामो रोषाद् रक्तान्तलोचनः । (२०।१)
jātasvedas tato rāmo roṣād raktāntalocanaḥ |
तस्य बाणान्तराद् रक्तं बहु सुस्राव फेनिलम् । (२१।१)
tasya bāṇāntarād raktaṃ bahu susrāva phenilam |
विह्वलः स कृतो बाणैः खरो रामेण संयुगे । (२२।१)
vihvalaḥ sa kṛto bāṇaiḥ kharo rāmeṇa saṃyuge |
मत्तो रुधिरगन्धेन तम् एवाभ्यद्रवद् द्रुतम् ॥ (२२।२)
matto rudhiragandhena tam evābhyadravad drutam ||
तम् आपतन्तं संरब्धं कृतास्त्रो रुधिराप्लुतम् । (२३।१)
tam āpatantaṃ saṃrabdhaṃ kṛtāstro rudhirāplutam |
अपासर्पत् प्रतिपदं किंचित् त्वरितविक्रमः ॥ (२३।२)
apāsarpat pratipadaṃ kiṃcit tvaritavikramaḥ ||
खरस्य रामो जग्राह ब्रह्मदण्डम् इवापरम् ॥ (२४।२)
kharasya rāmo jagrāha brahmadaṇḍam ivāparam ||
संदधे च स धर्मात्मा मुमोच च खरं प्रति ॥ (२५।२)
saṃdadhe ca sa dharmātmā mumoca ca kharaṃ prati ||
रुद्रेणैव विनिर्दग्धः श्वेतारण्ये यथान्धकः ॥ (२७।२)
rudreṇaiva vinirdagdhaḥ śvetāraṇye yathāndhakaḥ ||
सभाज्य मुदिता रामम् इदं वचनम् अब्रुवन् ॥ (२९।२)
sabhājya muditā rāmam idaṃ vacanam abruvan ||
आनीतस् त्वम् इमं देशम् उपायेन महर्षिभिः । (३१।१)
ānītas tvam imaṃ deśam upāyena maharṣibhiḥ |
एषां वधार्थं क्रूराणां रक्षसां पापकर्मणाम् ॥ (३१।२)
eṣāṃ vadhārthaṃ krūrāṇāṃ rakṣasāṃ pāpakarmaṇām ||
तद् इदं नः कृतं कार्यं त्वया दशरथात्मज । (३२।१)
tad idaṃ naḥ kṛtaṃ kāryaṃ tvayā daśarathātmaja |
सुखं धर्मं चरिष्यन्ति दण्डकेषु महर्षयः ॥ (३२।२)
sukhaṃ dharmaṃ cariṣyanti daṇḍakeṣu maharṣayaḥ ||
एतस्मिन्न् अन्तरे वीरो लक्ष्मणः सह सीतया । (३३।१)
etasminn antare vīro lakṣmaṇaḥ saha sītayā |
गिरिदुर्गाद् विनिष्क्रम्य संविवेशाश्रमं सुखी ॥ (३३।२)
giridurgād viniṣkramya saṃviveśāśramaṃ sukhī ||
तं दृष्ट्वा शत्रुहन्तारं महर्षीणां सुखावहम् । (३५।१)
taṃ dṛṣṭvā śatruhantāraṃ maharṣīṇāṃ sukhāvaham |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.