Rām, 7, 12
Select a line for its word-by-word analysis.
राक्षसेन्द्रो ऽभिषिक्तस्तु भ्रातृभ्यां सहितस्तदा । (१।१)
rākṣasendro 'bhiṣiktastu bhrātṛbhyāṃ sahitastadā |
ततः प्रदानं राक्षस्या भगिन्याः समचिन्तयत् ॥ (१।२)
tataḥ pradānaṃ rākṣasyā bhaginyāḥ samacintayat ||
स्वसां शूर्पणखां नाम विद्युज्जिह्वाय नामतः ॥ (२।२)
svasāṃ śūrpaṇakhāṃ nāma vidyujjihvāya nāmataḥ ||
अथ दत्त्वा स्वसारं स मृगयां पर्यटन्नृपः । (३।१)
atha dattvā svasāraṃ sa mṛgayāṃ paryaṭannṛpaḥ |
तत्रापश्यत् ततो राम मयं नाम दितेः सुतम् ॥ (३।२)
tatrāpaśyat tato rāma mayaṃ nāma diteḥ sutam ||
मयस्त्वथाब्रवीद् राम पृच्छन्तं तं निशाचरम् । (५।१)
mayastvathābravīd rāma pṛcchantaṃ taṃ niśācaram |
श्रूयतां सर्वम् आख्यास्ये यथावृत्तम् इदं मम ॥ (५।२)
śrūyatāṃ sarvam ākhyāsye yathāvṛttam idaṃ mama ||
तत्राहम् अरतिं विन्दंस्तया हीनः सुदुःखितः । (९।१)
tatrāham aratiṃ vindaṃstayā hīnaḥ suduḥkhitaḥ |
तस्मात् पुराद् दुहितरं गृहीत्वा वनम् आगतः ॥ (९।२)
tasmāt purād duhitaraṃ gṛhītvā vanam āgataḥ ||
इयं ममात्मजा राजंस्तस्याः कुक्षौ विवर्धिता । (१०।१)
iyaṃ mamātmajā rājaṃstasyāḥ kukṣau vivardhitā |
भर्तारम् अनया सार्धम् अस्याः प्राप्तो ऽस्मि मार्गितुम् ॥ (१०।२)
bhartāram anayā sārdham asyāḥ prāpto 'smi mārgitum ||
कन्यापितृत्वं दुःखं हि नराणां मानकाङ्क्षिणाम् । (११।१)
kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi narāṇāṃ mānakāṅkṣiṇām |
कन्या हि द्वे कुले नित्यं संशये स्थाप्य तिष्ठति ॥ (११।२)
kanyā hi dve kule nityaṃ saṃśaye sthāpya tiṣṭhati ||
द्वौ सुतौ तु मम त्वस्यां भार्यायां संबभूवतुः । (१२।१)
dvau sutau tu mama tvasyāṃ bhāryāyāṃ saṃbabhūvatuḥ |
एतत् ते सर्वम् आख्यातं याथातथ्येन पृच्छतः । (१३।१)
etat te sarvam ākhyātaṃ yāthātathyena pṛcchataḥ |
त्वाम् इदानीं कथं तात जानीयां को भवान् इति ॥ (१३।२)
tvām idānīṃ kathaṃ tāta jānīyāṃ ko bhavān iti ||
एवम् उक्तो राक्षसेन्द्रो विनीतम् इदम् अब्रवीत् । (१४।१)
evam ukto rākṣasendro vinītam idam abravīt |
ब्रह्मर्षेस्तं सुतं ज्ञात्वा मयो हर्षम् उपागतः । (१५।१)
brahmarṣestaṃ sutaṃ jñātvā mayo harṣam upāgataḥ |
प्रहसन् प्राह दैत्येन्द्रो राक्षसेन्द्रम् इदं वचः । (१६।१)
prahasan prāha daityendro rākṣasendram idaṃ vacaḥ |
कन्या मन्दोदरी नाम पत्न्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ (१६।३)
kanyā mandodarī nāma patnyarthaṃ pratigṛhyatām ||
बाढम् इत्येव तं राम दशग्रीवो ऽभ्यभाषत । (१७।१)
bāḍham ityeva taṃ rāma daśagrīvo 'bhyabhāṣata |
प्रज्वाल्य तत्र चैवाग्निम् अकरोत् पाणिसंग्रहम् ॥ (१७।२)
prajvālya tatra caivāgnim akarot pāṇisaṃgraham ||
विदित्वा तेन सा दत्ता तस्य पैतामहं कुलम् ॥ (१८।२)
viditvā tena sā dattā tasya paitāmahaṃ kulam ||
अमोघां तस्य शक्तिं च प्रददौ परमाद्भुताम् । (१९।१)
amoghāṃ tasya śaktiṃ ca pradadau paramādbhutām |
परेण तपसा लब्धां जघ्निवांल्लक्ष्मणं यया ॥ (१९।२)
pareṇa tapasā labdhāṃ jaghnivāṃllakṣmaṇaṃ yayā ||
एवं स कृतदारो वै लङ्कायाम् ईश्वरः प्रभुः । (२०।१)
evaṃ sa kṛtadāro vai laṅkāyām īśvaraḥ prabhuḥ |
गत्वा तु नगरं भार्ये भ्रातृभ्यां समुदावहत् ॥ (२०।२)
gatvā tu nagaraṃ bhārye bhrātṛbhyāṃ samudāvahat ||
वैरोचनस्य दौहित्रीं वज्रज्वालेति नामतः । (२१।१)
vairocanasya dauhitrīṃ vajrajvāleti nāmataḥ |
तां भार्यां कुम्भकर्णस्य रावणः समुदावहत् ॥ (२१।२)
tāṃ bhāryāṃ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ samudāvahat ||
गन्धर्वराजस्य सुतां शैलूषस्य महात्मनः । (२२।१)
gandharvarājasya sutāṃ śailūṣasya mahātmanaḥ |
सरमा नाम धर्मज्ञो लेभे भार्यां विभीषणः ॥ (२२।२)
saramā nāma dharmajño lebhe bhāryāṃ vibhīṣaṇaḥ ||
मात्रा तु तस्याः कन्यायाः स्नेहनाक्रन्दितं वचः । (२४।१)
mātrā tu tasyāḥ kanyāyāḥ snehanākranditaṃ vacaḥ |
सरो मा वर्धतेत्युक्तं ततः सा सरमाभवत् ॥ (२४।२)
saro mā vardhatetyuktaṃ tataḥ sā saramābhavat ||
स्वां स्वां भार्याम् उपादाय गन्धर्वा इव नन्दने ॥ (२५।२)
svāṃ svāṃ bhāryām upādāya gandharvā iva nandane ||
रक्ष्यमाणो वरस्त्रीभिश्छन्नः काष्ठैर् इवानलः ॥ (२९।२)
rakṣyamāṇo varastrībhiśchannaḥ kāṣṭhair ivānalaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.