Rām, 5, 60
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरीणां प्रवरो ऽङ्गदः । (२।१)
śrutvā hanumato vākyaṃ harīṇāṃ pravaro 'ṅgadaḥ |
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु ॥ (२।२)
pratyuvāca prasannātmā pibantu harayo madhu ||
अकार्यम् अपि कर्तव्यं किम् अङ्ग पुनर् ईदृशम् ॥ (३।२)
akāryam api kartavyaṃ kim aṅga punar īdṛśam ||
अङ्गदस्य मुखाच्छ्रुत्वा वचनं वानरर्षभाः । (४।१)
aṅgadasya mukhācchrutvā vacanaṃ vānararṣabhāḥ |
साधु साध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन् ॥ (४।२)
sādhu sādhviti saṃhṛṣṭā vānarāḥ pratyapūjayan ||
ते प्रहृष्टा मधुवनं पालान् आक्रम्य वीर्यतः । (६।१)
te prahṛṣṭā madhuvanaṃ pālān ākramya vīryataḥ |
अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् ॥ (६।२)
atisargācca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm ||
घ्नन्ति स्म सहिताः सर्वे भक्षयन्ति तथापरे ॥ (८।२)
ghnanti sma sahitāḥ sarve bhakṣayanti tathāpare ||
केचित् पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः । (९।१)
kecit pītvāpavidhyanti madhūni madhupiṅgalāḥ |
मधूच्छिष्टेन केचिच् च जघ्नुर् अन्योन्यम् उत्कटाः ॥ (९।२)
madhūcchiṣṭena kecic ca jaghnur anyonyam utkaṭāḥ ||
अपरे वृक्षमूलेषु शाखां गृह्य व्यवस्थितः । (१०।१)
apare vṛkṣamūleṣu śākhāṃ gṛhya vyavasthitaḥ |
अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते ॥ (१०।२)
atyarthaṃ ca madaglānāḥ parṇānyāstīrya śerate ||
उन्मत्तभूताः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत् । (११।१)
unmattabhūtāḥ plavagā madhumattāśca hṛṣṭavat |
क्षिपन्त्यपि तथान्योन्यं स्खलन्त्यपि तथापरे ॥ (११।२)
kṣipantyapi tathānyonyaṃ skhalantyapi tathāpare ||
केचित् क्ष्वेडान् प्रकुर्वन्ति केचित् कूजन्ति हृष्टवत् । (१२।१)
kecit kṣveḍān prakurvanti kecit kūjanti hṛṣṭavat |
हरयो मधुना मत्ताः केचित् सुप्ता महीतले ॥ (१२।२)
harayo madhunā mattāḥ kecit suptā mahītale ||
ये ऽप्यत्र मधुपालाः स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु । (१३।१)
ye 'pyatra madhupālāḥ syuḥ preṣyā dadhimukhasya tu |
ते ऽपि तैर् वानरैर् भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः ॥ (१३।२)
te 'pi tair vānarair bhīmaiḥ pratiṣiddhā diśo gatāḥ ||
जानुभिश्च प्रकृष्टाश्च देवमार्गं च दर्शिताः । (१४।१)
jānubhiśca prakṛṣṭāśca devamārgaṃ ca darśitāḥ |
अब्रुवन् परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः ॥ (१४।२)
abruvan paramodvignā gatvā dadhimukhaṃ vacaḥ ||
वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः ॥ (१५।२)
vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ ||
ततो दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः । (१६।१)
tato dadhimukhaḥ kruddho vanapastatra vānaraḥ |
हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान् हरीन् ॥ (१६।२)
hataṃ madhuvanaṃ śrutvā sāntvayāmāsa tān harīn ||
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः । (१८।१)
śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ vānararṣabhāḥ |
मध्ये चैषां दधिमुखः प्रगृह्य सुमहातरुम् । (१९।१)
madhye caiṣāṃ dadhimukhaḥ pragṛhya sumahātarum |
समभ्यधावद् वेगेन ते च सर्वे प्लवंगमाः ॥ (१९।२)
samabhyadhāvad vegena te ca sarve plavaṃgamāḥ ||
ते शिलाः पादपांश्चापि पाषाणांश्चापि वानराः । (२०।१)
te śilāḥ pādapāṃścāpi pāṣāṇāṃścāpi vānarāḥ |
गृहीत्वाभ्यागमन् क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः ॥ (२०।२)
gṛhītvābhyāgaman kruddhā yatra te kapikuñjarāḥ ||
वृक्षस्थांश्च तलस्थांश्च वानरान् बलदर्पितान् । (२२।१)
vṛkṣasthāṃśca talasthāṃśca vānarān baladarpitān |
अभ्यक्रामन्त ते वीराः पालास्तत्र सहस्रशः ॥ (२२।२)
abhyakrāmanta te vīrāḥ pālāstatra sahasraśaḥ ||
अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुंगवाः । (२३।१)
atha dṛṣṭvā dadhimukhaṃ kruddhaṃ vānarapuṃgavāḥ |
आर्यकं प्राहरत् तत्र बाहुभ्यां कुपितो ऽङ्गदः ॥ (२४।२)
āryakaṃ prāharat tatra bāhubhyāṃ kupito 'ṅgadaḥ ||
मदान्धश्च न वेदैनम् आर्यको ऽयं ममेति सः । (२५।१)
madāndhaśca na vedainam āryako 'yaṃ mameti saḥ |
स भग्नबाहुर् विमुखो विह्वलः शोणितोक्षितः । (२६।१)
sa bhagnabāhur vimukho vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ |
स कथंचिद् विमुक्तस्तैर् वानरैर् वानरर्षभः । (२७।१)
sa kathaṃcid vimuktastair vānarair vānararṣabhaḥ |
उवाचैकान्तम् आगम्य भृत्यांस्तान् समुपागतान् ॥ (२७।२)
uvācaikāntam āgamya bhṛtyāṃstān samupāgatān ||
एते तिष्ठन्तु गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः । (२८।१)
ete tiṣṭhantu gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ |
सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्यामि पार्थिवे । (२९।१)
sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāmi pārthive |
अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ॥ (२९।२)
amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān ||
इष्टं मधुवनं ह्येतत् सुग्रीवस्य महात्मनः । (३०।१)
iṣṭaṃ madhuvanaṃ hyetat sugrīvasya mahātmanaḥ |
पितृपैतामहं दिव्यं देवैर् अपि दुरासदम् ॥ (३०।२)
pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devair api durāsadam ||
स वानरान् इमान् सर्वान्मधुलुब्धान् गतायुषः । (३१।१)
sa vānarān imān sarvānmadhulubdhān gatāyuṣaḥ |
घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज्जनान् ॥ (३१।२)
ghātayiṣyati daṇḍena sugrīvaḥ sasuhṛjjanān ||
वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञापरिभाविनः । (३२।१)
vadhyā hyete durātmāno nṛpājñāparibhāvinaḥ |
सहस्रांशुसुतो धीमान् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ (३४।२)
sahasrāṃśusuto dhīmān sugrīvo yatra vānaraḥ ||
रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवम् एव च । (३५।१)
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā sugrīvam eva ca |
स निपत्य महावीर्यः सर्वैस्तैः परिवारितः । (३६।१)
sa nipatya mahāvīryaḥ sarvaistaiḥ parivāritaḥ |
हरिर् दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः ॥ (३६।२)
harir dadhimukhaḥ pālaiḥ pālānāṃ parameśvaraḥ ||
स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् । (३७।१)
sa dīnavadano bhūtvā kṛtvā śirasi cāñjalim |
सुग्रीवस्य शुभौ मूर्ध्ना चरणौ प्रत्यपीडयत् ॥ (३७।२)
sugrīvasya śubhau mūrdhnā caraṇau pratyapīḍayat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.