Rām, 6, 60
Select a line for its word-by-word analysis.
ततो हतान् राक्षसपुंगवांस्तान् देवान्तकादित्रिशिरोऽतिकायान् । (१।१)
tato hatān rākṣasapuṃgavāṃstān devāntakāditriśiro'tikāyān |
रक्षोगणास्तत्र हतावशिष्टास् ते रावणाय त्वरितं शशंसुः ॥ (१।२)
rakṣogaṇāstatra hatāvaśiṣṭās te rāvaṇāya tvaritaṃ śaśaṃsuḥ ||
ततो हतांस्तान् सहसा निशम्य राजा मुमोहाश्रुपरिप्लुताक्षः । (२।१)
tato hatāṃstān sahasā niśamya rājā mumohāśrupariplutākṣaḥ |
पुत्रक्षयं भ्रातृवधं च घोरं विचिन्त्य राजा विपुलं प्रदध्यौ ॥ (२।२)
putrakṣayaṃ bhrātṛvadhaṃ ca ghoraṃ vicintya rājā vipulaṃ pradadhyau ||
ततस्तु राजानम् उदीक्ष्य दीनं शोकार्णवे संपरिपुप्लुवानम् । (३।१)
tatastu rājānam udīkṣya dīnaṃ śokārṇave saṃparipupluvānam |
अथर्षभो राक्षसराजसूनुर् अथेन्द्रजिद् वाक्यम् इदं बभाषे ॥ (३।२)
atharṣabho rākṣasarājasūnur athendrajid vākyam idaṃ babhāṣe ||
न तात मोहं प्रतिगन्तुम् अर्हसि यत्रेन्द्रजिज्जीवति राक्षसेन्द्र । (४।१)
na tāta mohaṃ pratigantum arhasi yatrendrajijjīvati rākṣasendra |
नेन्द्रारिबाणाभिहतो हि कश्चित् प्राणान् समर्थः समरे ऽभिधर्तुम् ॥ (४।२)
nendrāribāṇābhihato hi kaścit prāṇān samarthaḥ samare 'bhidhartum ||
पश्याद्य रामं सह लक्ष्मणेन मद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम् । (५।१)
paśyādya rāmaṃ saha lakṣmaṇena madbāṇanirbhinnavikīrṇadeham |
गतायुषं भूमितले शयानं शरैः शितैर् आचितसर्वगात्रम् ॥ (५।२)
gatāyuṣaṃ bhūmitale śayānaṃ śaraiḥ śitair ācitasarvagātram ||
इमां प्रतिज्ञां शृणु शक्रशत्रोः सुनिश्चितां पौरुषदैवयुक्ताम् । (६।१)
imāṃ pratijñāṃ śṛṇu śakraśatroḥ suniścitāṃ pauruṣadaivayuktām |
अद्यैव रामं सह लक्ष्मणेन संतापयिष्यामि शरैर् अमोघैः ॥ (६।२)
adyaiva rāmaṃ saha lakṣmaṇena saṃtāpayiṣyāmi śarair amoghaiḥ ||
अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुमित्रसाध्याश्विवैश्वानरचन्द्रसूर्याः । (७।१)
adyendravaivasvataviṣṇumitrasādhyāśvivaiśvānaracandrasūryāḥ |
द्रक्ष्यन्ति मे विक्रमम् अप्रमेयं विष्णोर् इवोग्रं बलियज्ञवाटे ॥ (७।२)
drakṣyanti me vikramam aprameyaṃ viṣṇor ivograṃ baliyajñavāṭe ||
स एवम् उक्त्वा त्रिदशेन्द्रशत्रुर् आपृच्छ्य राजानम् अदीनसत्त्वः । (८।१)
sa evam uktvā tridaśendraśatrur āpṛcchya rājānam adīnasattvaḥ |
समारुरोहानिलतुल्यवेगं रथं खरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ॥ (८।२)
samārurohānilatulyavegaṃ rathaṃ kharaśreṣṭhasamādhiyuktam ||
तं प्रस्थितं महात्मानम् अनुजग्मुर् महाबलाः । (१०।१)
taṃ prasthitaṃ mahātmānam anujagmur mahābalāḥ |
स शङ्खनिनदैर् भीमैर् भेरीणां च महास्वनैः । (१२।१)
sa śaṅkhaninadair bhīmair bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ |
जगाम त्रिदशेन्द्रारिः स्तूयमानो निशाचरैः ॥ (१२।२)
jagāma tridaśendrāriḥ stūyamāno niśācaraiḥ ||
चारुचामरमुख्यैश्च मुख्यः सर्वधनुष्मताम् ॥ (१४।२)
cārucāmaramukhyaiśca mukhyaḥ sarvadhanuṣmatām ||
ततस्त्विन्द्रजिता लङ्का सूर्यप्रतिमतेजसा । (१५।१)
tatastvindrajitā laṅkā sūryapratimatejasā |
रराजाप्रतिवीर्येण द्यौर् इवार्केण भास्वता ॥ (१५।२)
rarājāprativīryeṇa dyaur ivārkeṇa bhāsvatā ||
स तु दृष्ट्वा विनिर्यान्तं बलेन महता वृतम् । (१६।१)
sa tu dṛṣṭvā viniryāntaṃ balena mahatā vṛtam |
राक्षसाधिपतिः श्रीमान् रावणः पुत्रम् अब्रवीत् ॥ (१६।२)
rākṣasādhipatiḥ śrīmān rāvaṇaḥ putram abravīt ||
त्वम् अप्रतिरथः पुत्र जितस्ते युधि वासवः । (१७।१)
tvam apratirathaḥ putra jitaste yudhi vāsavaḥ |
किं पुनर् मानुषं धृष्यं न वधिष्यसि राघवम् ॥ (१७।२)
kiṃ punar mānuṣaṃ dhṛṣyaṃ na vadhiṣyasi rāghavam ||
तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य महाशिषः । (१८।१)
tathokto rākṣasendreṇa pratigṛhya mahāśiṣaḥ |
रथेनाश्वयुजा वीरः शीघ्रं गत्वा निकुम्भिलाम् ॥ (१८।२)
rathenāśvayujā vīraḥ śīghraṃ gatvā nikumbhilām ||
स सम्प्राप्य महातेजा युद्धभूमिम् अरिंदमः । (१९।१)
sa samprāpya mahātejā yuddhabhūmim ariṃdamaḥ |
स्थापयामास रक्षांसि रथं प्रति समन्ततः ॥ (१९।२)
sthāpayāmāsa rakṣāṃsi rathaṃ prati samantataḥ ||
जुहुवे राक्षसश्रेष्ठो मन्त्रवद् विधिवत् तदा ॥ (२०।२)
juhuve rākṣasaśreṣṭho mantravad vidhivat tadā ||
स हविर्जालसंस्कारैर् माल्यगन्धपुरस्कृतैः । (२१।१)
sa havirjālasaṃskārair mālyagandhapuraskṛtaiḥ |
जुहुवे पावकं तत्र राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ (२१।२)
juhuve pāvakaṃ tatra rākṣasendraḥ pratāpavān ||
लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ॥ (२२।२)
lohitāni ca vāsāṃsi sruvaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā ||
स तत्राग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः । (२३।१)
sa tatrāgniṃ samāstīrya śarapatraiḥ satomaraiḥ |
छागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः ॥ (२३।२)
chāgasya sarvakṛṣṇasya galaṃ jagrāha jīvataḥ ||
बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं यान्यदर्शयन् ॥ (२४।२)
babhūvustāni liṅgāni vijayaṃ yānyadarśayan ||
हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयम् उत्थितः ॥ (२५।२)
havistat pratijagrāha pāvakaḥ svayam utthitaḥ ||
सो ऽस्त्रम् आहारयामास ब्राह्मम् अस्त्रविदां वरः । (२६।१)
so 'stram āhārayāmāsa brāhmam astravidāṃ varaḥ |
धनुश्चात्मरथं चैव सर्वं तत्राभ्यमन्त्रयत् ॥ (२६।२)
dhanuścātmarathaṃ caiva sarvaṃ tatrābhyamantrayat ||
तस्मिन्न् आहूयमाने ऽस्त्रे हूयमाने च पावके । (२७।१)
tasminn āhūyamāne 'stre hūyamāne ca pāvake |
सार्कग्रहेन्दुनक्षत्रं वितत्रास नभस्तलम् ॥ (२७।२)
sārkagrahendunakṣatraṃ vitatrāsa nabhastalam ||
स पावकं पावकदीप्ततेजा हुत्वा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः । (२८।१)
sa pāvakaṃ pāvakadīptatejā hutvā mahendrapratimaprabhāvaḥ |
सचापबाणासिरथाश्वसूतः खे ऽन्तर्दध आत्मानम् अचिन्त्यरूपः ॥ (२८।२)
sacāpabāṇāsirathāśvasūtaḥ khe 'ntardadha ātmānam acintyarūpaḥ ||
स सैन्यम् उत्सृज्य समेत्य तूर्णं महारणे वानरवाहिनीषु । (२९।१)
sa sainyam utsṛjya sametya tūrṇaṃ mahāraṇe vānaravāhinīṣu |
अदृश्यमानः शरजालम् उग्रं ववर्ष नीलाम्बुधरो यथाम्बु ॥ (२९।२)
adṛśyamānaḥ śarajālam ugraṃ vavarṣa nīlāmbudharo yathāmbu ||
ते शक्रजिद्बाणविशीर्णदेहा मायाहता विस्वरम् उन्नदन्तः । (३०।१)
te śakrajidbāṇaviśīrṇadehā māyāhatā visvaram unnadantaḥ |
रणे निपेतुर् हरयो ऽद्रिकल्पा यथेन्द्रवज्राभिहता नगेन्द्राः ॥ (३०।२)
raṇe nipetur harayo 'drikalpā yathendravajrābhihatā nagendrāḥ ||
ते केवलं संददृशुः शिताग्रान् बाणान् रणे वानरवाहिनीषु । (३१।१)
te kevalaṃ saṃdadṛśuḥ śitāgrān bāṇān raṇe vānaravāhinīṣu |
मायानिगूढं च सुरेन्द्रशत्रुं न चात्र तं राक्षसम् अभ्यपश्यन् ॥ (३१।२)
māyānigūḍhaṃ ca surendraśatruṃ na cātra taṃ rākṣasam abhyapaśyan ||
ततः स रक्षोऽधिपतिर् महात्मा सर्वा दिशो बाणगणैः शिताग्रैः । (३२।१)
tataḥ sa rakṣo'dhipatir mahātmā sarvā diśo bāṇagaṇaiḥ śitāgraiḥ |
प्रच्छादयामास रविप्रकाशैर् विषादयामास च वानरेन्द्रान् ॥ (३२।२)
pracchādayāmāsa raviprakāśair viṣādayāmāsa ca vānarendrān ||
स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानि व्याविध्य दीप्तानलसंनिभानि । (३३।१)
sa śūlanistriṃśaparaśvadhāni vyāvidhya dīptānalasaṃnibhāni |
सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि ववर्ष तीव्रं प्लवगेन्द्रसैन्ये ॥ (३३।२)
savisphuliṅgojjvalapāvakāni vavarṣa tīvraṃ plavagendrasainye ||
ताडिताः शक्रजिद्बाणैः प्रफुल्ला इव किंशुकाः ॥ (३४।२)
tāḍitāḥ śakrajidbāṇaiḥ praphullā iva kiṃśukāḥ ||
अन्योन्यम् अभिसर्पन्तो निनदन्तश्च विस्वरम् । (३५।१)
anyonyam abhisarpanto ninadantaśca visvaram |
राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्ना निपेतुर् वानरर्षभाः ॥ (३५।२)
rākṣasendrāstranirbhinnā nipetur vānararṣabhāḥ ||
शरैर् विविशुर् अन्योन्यं पेतुश्च जगतीतले ॥ (३६।२)
śarair viviśur anyonyaṃ petuśca jagatītale ||
हनूमन्तं च सुग्रीवम् अङ्गदं गन्धमादनम् । (३७।१)
hanūmantaṃ ca sugrīvam aṅgadaṃ gandhamādanam |
मैन्दं च द्विविदं नीलं गवाक्षं गजगोमुखौ । (३८।१)
maindaṃ ca dvividaṃ nīlaṃ gavākṣaṃ gajagomukhau |
केसरिं हरिलोमानं विद्युद्दंष्ट्रं च वानरम् ॥ (३८।२)
kesariṃ harilomānaṃ vidyuddaṃṣṭraṃ ca vānaram ||
सूर्याननं ज्योतिमुखं तथा दधिमुखं हरिम् । (३९।१)
sūryānanaṃ jyotimukhaṃ tathā dadhimukhaṃ harim |
प्रासैः शूलैः शितैर् बाणैर् इन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः । (४०।१)
prāsaiḥ śūlaiḥ śitair bāṇair indrajinmantrasaṃhitaiḥ |
विव्याध हरिशार्दूलान् सर्वांस्तान् राक्षसोत्तमः ॥ (४०।२)
vivyādha hariśārdūlān sarvāṃstān rākṣasottamaḥ ||
स वै गदाभिर् हरियूथमुख्यान् निर्भिद्य बाणैस्तपनीयपुङ्खैः । (४१।१)
sa vai gadābhir hariyūthamukhyān nirbhidya bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ |
ववर्ष रामं शरवृष्टिजालैः सलक्ष्मणं भास्कररश्मिकल्पैः ॥ (४१।२)
vavarṣa rāmaṃ śaravṛṣṭijālaiḥ salakṣmaṇaṃ bhāskararaśmikalpaiḥ ||
स बाणवर्षैर् अभिवर्ष्यमाणो धारानिपातान् इव तान् विचिन्त्य । (४२।१)
sa bāṇavarṣair abhivarṣyamāṇo dhārānipātān iva tān vicintya |
समीक्षमाणः परमाद्भुतश्री रामस्तदा लक्ष्मणम् इत्युवाच ॥ (४२।२)
samīkṣamāṇaḥ paramādbhutaśrī rāmastadā lakṣmaṇam ityuvāca ||
असौ पुनर् लक्ष्मण राक्षसेन्द्रो ब्रह्मास्त्रम् आश्रित्य सुरेन्द्रशत्रुः । (४३।१)
asau punar lakṣmaṇa rākṣasendro brahmāstram āśritya surendraśatruḥ |
निपातयित्वा हरिसैन्यम् उग्रम् अस्माञ् शरैर् अर्दयति प्रसक्तम् ॥ (४३।२)
nipātayitvā harisainyam ugram asmāñ śarair ardayati prasaktam ||
स्वयम्भुवा दत्तवरो महात्मा खम् आस्थितो ऽन्तर्हितभीमकायः । (४४।१)
svayambhuvā dattavaro mahātmā kham āsthito 'ntarhitabhīmakāyaḥ |
कथं नु शक्यो युधि नष्टदेहो निहन्तुम् अद्येन्द्रजिद् उद्यतास्त्रः ॥ (४४।२)
kathaṃ nu śakyo yudhi naṣṭadeho nihantum adyendrajid udyatāstraḥ ||
मन्ये स्वयम्भूर् भगवान् अचिन्त्यो यस्यैतद् अस्त्रं प्रभवश्च यो ऽस्य । (४५।१)
manye svayambhūr bhagavān acintyo yasyaitad astraṃ prabhavaśca yo 'sya |
बाणावपातांस्त्वम् इहाद्य धीमन् मया सहाव्यग्रमनाः सहस्व ॥ (४५।२)
bāṇāvapātāṃstvam ihādya dhīman mayā sahāvyagramanāḥ sahasva ||
प्रच्छादयत्येष हि राक्षसेन्द्रः सर्वा दिशः सायकवृष्टिजालैः । (४६।१)
pracchādayatyeṣa hi rākṣasendraḥ sarvā diśaḥ sāyakavṛṣṭijālaiḥ |
एतच्च सर्वं पतिताग्र्यवीरं न भ्राजते वानरराजसैन्यम् ॥ (४६।२)
etacca sarvaṃ patitāgryavīraṃ na bhrājate vānararājasainyam ||
आवां तु दृष्ट्वा पतितौ विसंज्ञौ निवृत्तयुद्धौ हतरोषहर्षौ । (४७।१)
āvāṃ tu dṛṣṭvā patitau visaṃjñau nivṛttayuddhau hataroṣaharṣau |
ध्रुवं प्रवेक्ष्यत्यमरारिवासम् असौ समादाय रणाग्रलक्ष्मीम् ॥ (४७।२)
dhruvaṃ pravekṣyatyamarārivāsam asau samādāya raṇāgralakṣmīm ||
ततस्तु ताविन्द्रजिदस्त्रजालैर् बभूवतुस्तत्र तदा विशस्तौ । (४८।१)
tatastu tāvindrajidastrajālair babhūvatustatra tadā viśastau |
स चापि तौ तत्र विषादयित्वा ननाद हर्षाद् युधि राक्षसेन्द्रः ॥ (४८।२)
sa cāpi tau tatra viṣādayitvā nanāda harṣād yudhi rākṣasendraḥ ||
स तत् तदा वानरराजसैन्यं रामं च संख्ये सह लक्ष्मणेन । (४९।१)
sa tat tadā vānararājasainyaṃ rāmaṃ ca saṃkhye saha lakṣmaṇena |
विषादयित्वा सहसा विवेश पुरीं दशग्रीवभुजाभिगुप्ताम् ॥ (४९।२)
viṣādayitvā sahasā viveśa purīṃ daśagrīvabhujābhiguptām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.