इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणं रावणानुजः । (१।१)

आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ (१।२)

तं मेरुशिखराकारं दीप्ताम् इव शतह्रदाम् । (२।१)

गगनस्थं महीस्थास्ते ददृशुर् वानराधिपाः ॥ (२।२)

तम् आत्मपञ्चमं दृष्ट्वा सुग्रीवो वानराधिपः । (३।१)

वानरैः सह दुर्धर्षश्चिन्तयामास बुद्धिमान् ॥ (३।२)

चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु वानरांस्तान् उवाच ह । (४।१)

हनूमत्प्रमुखान् सर्वान् इदं वचनम् उत्तमम् ॥ (४।२)

एष सर्वायुधोपेतश्चतुर्भिः सह राक्षसैः । (५।१)

राक्षसो ऽभ्येति पश्यध्वम् अस्मान् हन्तुं न संशयः ॥ (५।२)

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः । (६।१)

सालान् उद्यम्य शैलांश्च इदं वचनम् अब्रुवन् ॥ (६।२)

शीघ्रं व्यादिश नो राजन् वधायैषां दुरात्मनाम् । (७।१)

निपतन्तु हताश्चैते धरण्याम् अल्पजीविताः ॥ (७।२)

तेषां सम्भाषमाणानाम् अन्योन्यं स विभीषणः । (८।१)

उत्तरं तीरम् आसाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत ॥ (८।२)

उवाच च महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान् । (९।१)

सुग्रीवं तांश्च सम्प्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः ॥ (९।२)

रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः । (१०।१)

तस्याहम् अनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥ (१०।२)

तेन सीता जनस्थानाद्धृता हत्वा जटायुषम् । (११।१)

रुद्ध्वा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥ (११।२)

तम् अहं हेतुभिर् वाक्यैर् विविधैश्च न्यदर्शयम् । (१२।१)

साधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुनः पुनः ॥ (१२।२)

स च न प्रतिजग्राह रावणः कालचोदितः । (१३।१)

उच्यमानो हितं वाक्यं विपरीत इवौषधम् ॥ (१३।२)

सो ऽहं परुषितस्तेन दासवच्चावमानितः । (१४।१)

त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च राघवं शरणं गतः ॥ (१४।२)

सर्वलोकशरण्याय राघवाय महात्मने । (१५।१)

निवेदयत मां क्षिप्रं विभीषणम् उपस्थितम् ॥ (१५।२)

एतत् तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघुविक्रमः । (१६।१)

लक्ष्मणस्याग्रतो रामं संरब्धम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१६।२)

रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः । (१७।१)

चतुर्भिः सह रक्षोभिर् भवन्तं शरणं गतः ॥ (१७।२)

रावणेन प्रणिहितं तम् अवेहि विभीषणम् । (१८।१)

तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर ॥ (१८।२)

राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टो ऽयम् उपस्थितः । (१९।१)

प्रहर्तुं मायया छन्नो विश्वस्ते त्वयि राघव ॥ (१९।२)

बध्यताम् एष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह । (२०।१)

रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः ॥ (२०।२)

एवम् उक्त्वा तु तं रामं संरब्धो वाहिनीपतिः । (२१।१)

वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनम् उपागमत् ॥ (२१।२)

सुग्रीवस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा रामो महाबलः । (२२।१)

समीपस्थान् उवाचेदं हनूमत्प्रमुखान् हरीन् ॥ (२२।२)

यद् उक्तं कपिराजेन रावणावरजं प्रति । (२३।१)

वाक्यं हेतुमद् अत्यर्थं भवद्भिर् अपि तच्छ्रुतम् ॥ (२३।२)

सुहृदा ह्यर्थकृच्छ्रेषु युक्तं बुद्धिमता सता । (२४।१)

समर्थेनापि संदेष्टुं शाश्वतीं भूतिम् इच्छता ॥ (२४।२)

इत्येवं परिपृष्टास्ते स्वं स्वं मतम् अतन्द्रिताः । (२५।१)

सोपचारं तदा रामम् ऊचुर् हितचिकीर्षवः ॥ (२५।२)

अज्ञातं नास्ति ते किंचित् त्रिषु लोकेषु राघव । (२६।१)

आत्मानं पूजयन् राम पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया ॥ (२६।२)

त्वं हि सत्यव्रतः शूरो धार्मिको दृढविक्रमः । (२७।१)

पराक्ष्यकारी स्मृतिमान्निसृष्टात्मा सुहृत्सु च ॥ (२७।२)

तस्माद् एकैकशस्तावद् ब्रुवन्तु सचिवास्तव । (२८।१)

हेतुतो मतिसम्पन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः ॥ (२८।२)

इत्युक्ते राघवायाथ मतिमान् अङ्गदो ऽग्रतः । (२९।१)

विभीषणपरीक्षार्थम् उवाच वचनं हरिः ॥ (२९।२)

शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः सर्वथा शङ्क्य एव हि । (३०।१)

विश्वासयोग्यः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः ॥ (३०।२)

छादयित्वात्मभावं हि चरन्ति शठबुद्धयः । (३१।१)

प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सो ऽनर्थः सुमहान् भवेत् ॥ (३१।२)

अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत ह । (३२।१)

गुणतः संग्रहं कुर्याद् दोषतस्तु विसर्जयेत् ॥ (३२।२)

यदि दोषो महांस्तस्मिंस्त्यज्यताम् अविशङ्कितम् । (३३।१)

गुणान् वापि बहूञ् ज्ञात्वा संग्रहः क्रियतां नृप ॥ (३३।२)

शरभस्त्वथ निश्चित्य सार्थं वचनम् अब्रवीत् । (३४।१)

क्षिप्रम् अस्मिन्नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम् ॥ (३४।२)

प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्मबुद्धिना । (३५।१)

परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः ॥ (३५।२)

जाम्बवांस्त्वथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्रबुद्ध्या विचक्षणः । (३६।१)

वाक्यं विज्ञापयामास गुणवद् दोषवर्जितम् ॥ (३६।२)

बद्धवैराच्च पापाच्च राक्षसेन्द्राद् विभीषणः । (३७।१)

अदेशकाले सम्प्राप्तः सर्वथा शङ्क्यताम् अयम् ॥ (३७।२)

ततो मैन्दस्तु सम्प्रेक्ष्य नयापनयकोविदः । (३८।१)

वाक्यं वचनसम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम् ॥ (३८।२)

वचनं नाम तस्यैष रावणस्य विभीषणः । (३९।१)

पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर् नरवरेश्वर ॥ (३९।२)

भावम् अस्य तु विज्ञाय ततस्तत्त्वं करिष्यसि । (४०।१)

यदि दृष्टो न दुष्टो वा बुद्धिपूर्वं नरर्षभ ॥ (४०।२)

अथ संस्कारसम्पन्नो हनूमान् सचिवोत्तमः । (४१।१)

उवाच वचनं श्लक्ष्णम् अर्थवन्मधुरं लघु ॥ (४१।२)

न भवन्तं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम् । (४२।१)

अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिर् अपि ब्रुवन् ॥ (४२।२)

न वादान्नापि संघर्षान्नाधिक्यान्न च कामतः । (४३।१)

वक्ष्यामि वचनं राजन् यथार्थं रामगौरवात् ॥ (४३।२)

अर्थानर्थनिमित्तं हि यद् उक्तं सचिवैस्तव । (४४।१)

तत्र दोषं प्रपश्यामि क्रिया न ह्युपपद्यते ॥ (४४।२)

ऋते नियोगात् सामर्थ्यम् अवबोद्धुं न शक्यते । (४५।१)

सहसा विनियोगो हि दोषवान् प्रतिभाति मे ॥ (४५।२)

चारप्रणिहितं युक्तं यद् उक्तं सचिवैस्तव । (४६।१)

अर्थस्यासंभवात् तत्र कारणं नोपपद्यते ॥ (४६।२)

अदेशकाले सम्प्राप्त इत्ययं यद् विभीषणः । (४७।१)

विवक्षा चात्र मे ऽस्तीयं तां निबोध यथामति ॥ (४७।२)

स एष देशः कालश्च भवतीह यथा तथा । (४८।१)

पुरुषात् पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि ॥ (४८।२)

दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि । (४९।१)

युक्तम् आगमनं तस्य सदृशं तस्य बुद्धितः ॥ (४९।२)

अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन् पृच्छ्यताम् इति । (५०।१)

यद् उक्तम् अत्र मे प्रेक्षा काचिद् अस्ति समीक्षिता ॥ (५०।२)

पृच्छ्यमानो विशङ्केत सहसा बुद्धिमान् वचः । (५१।१)

तत्र मित्रं प्रदुष्येत मिथ्या पृष्टं सुखागतम् ॥ (५१।२)

अशक्यः सहसा राजन् भावो वेत्तुं परस्य वै । (५२।१)

अन्तः स्वभावैर् गीतैस्तैर् नैपुण्यं पश्यता भृशम् ॥ (५२।२)

न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्टभावता । (५३।१)

प्रसन्नं वदनं चापि तस्मान्मे नास्ति संशयः ॥ (५३।२)

अशङ्कितमतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति । (५४।१)

न चास्य दुष्टा वाक् चापि तस्मान्नास्तीह संशयः ॥ (५४।२)

आकारश्छाद्यमानो ऽपि न शक्यो विनिगूहितुम् । (५५।१)

बलाद्धि विवृणोत्येव भावम् अन्तर्गतं नृणाम् ॥ (५५।२)

देशकालोपपन्नं च कार्यं कार्यविदां वर । (५६।१)

सफलं कुरुते क्षिप्रं प्रयोगेणाभिसंहितम् ॥ (५६।२)

उद्योगं तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम् । (५७।१)

वालिनश्च वधं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम् ॥ (५७।२)

राज्यं प्रार्थयमानश्च बुद्धिपूर्वम् इहागतः । (५८।१)

एतावत् तु पुरस्कृत्य युज्यते त्वस्य संग्रहः ॥ (५८।२)

यथाशक्ति मयोक्तं तु राक्षसस्यार्जवं प्रति । (५९।१)

त्वं प्रमाणं तु शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमतां वर ॥ (५९।२)