Rām, 2, 91
Select a line for its word-by-word analysis.
सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम् । (१।१)
susaṃrabdhaṃ tu saumitriṃ lakṣmaṇaṃ krodhamūrchitam |
रामस् तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
rāmas tu parisāntvyātha vacanaṃ cedam abravīt ||
प्राप्तकालं यद् एषो ऽस्मान् भरतो द्रष्टुम् इच्छति । (३।१)
prāptakālaṃ yad eṣo 'smān bharato draṣṭum icchati |
ईदृशं वा भयं ते ऽद्य भरतं यो ऽत्र शङ्कसे ॥ (४।२)
īdṛśaṃ vā bhayaṃ te 'dya bharataṃ yo 'tra śaṅkase ||
न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः । (५।१)
na hi te niṣṭhuraṃ vācyo bharato nāpriyaṃ vacaḥ |
अहं ह्य् अप्रियम् उक्तः स्यां भरतस्याप्रिये कृते ॥ (५।२)
ahaṃ hy apriyam uktaḥ syāṃ bharatasyāpriye kṛte ||
कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यांचिद् आपदि । (६।१)
kathaṃ nu putrāḥ pitaraṃ hanyuḥ kasyāṃcid āpadi |
भ्राता वा भ्रातरं हन्यात् सौमित्रे प्राणम् आत्मनः ॥ (६।२)
bhrātā vā bhrātaraṃ hanyāt saumitre prāṇam ātmanaḥ ||
यदि राज्यस्य हेतोस् त्वम् इमां वाचं प्रभाषसे । (७।१)
yadi rājyasya hetos tvam imāṃ vācaṃ prabhāṣase |
वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यम् अस्मै प्रदीयताम् ॥ (७।२)
vakṣyāmi bharataṃ dṛṣṭvā rājyam asmai pradīyatām ||
राज्यम् अस्मै प्रयच्छेति बाढम् इत्य् एव वक्ष्यति ॥ (८।२)
rājyam asmai prayaccheti bāḍham ity eva vakṣyati ||
तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः । (९।१)
tathokto dharmaśīlena bhrātrā tasya hite rataḥ |
लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया ॥ (९।२)
lakṣmaṇaḥ praviveśeva svāni gātrāṇi lajjayā ||
व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह । (१०।१)
vrīḍitaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ pratyuvāca ha |
एष मन्ये महाबाहुर् इहास्मान् द्रष्टुम् आगतः ॥ (१०।२)
eṣa manye mahābāhur ihāsmān draṣṭum āgataḥ ||
इमां वाप्य् एष वैदेहीम् अत्यन्तसुखसेविनीम् ॥ (११।२)
imāṃ vāpy eṣa vaidehīm atyantasukhasevinīm ||
नागः शत्रुंजयो नाम वृद्धस् तातस्य धीमतः ॥ (१३।२)
nāgaḥ śatruṃjayo nāma vṛddhas tātasya dhīmataḥ ||
अवतीर्य तु सालाग्रात् तस्मात् स समितिंजयः । (१४।१)
avatīrya tu sālāgrāt tasmāt sa samitiṃjayaḥ |
लक्ष्मणः प्राञ्जलिर् भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ (१४।२)
lakṣmaṇaḥ prāñjalir bhūtvā tasthau rāmasya pārśvataḥ ||
भरतेनाथ संदिष्टा सम्मर्दो न भवेद् इति । (१५।१)
bharatenātha saṃdiṣṭā sammardo na bhaved iti |
समन्तात् तस्य शैलस्य सेनावासम् अकल्पयत् ॥ (१५।२)
samantāt tasya śailasya senāvāsam akalpayat ||
अध्यर्धम् इक्ष्वाकुचमूर् योजनं पर्वतस्य सा । (१६।१)
adhyardham ikṣvākucamūr yojanaṃ parvatasya sā |
सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम् । (१७।१)
sā citrakūṭe bharatena senā dharmaṃ puraskṛtya vidhūya darpam |
प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विरोचते नीतिमता प्रणीता ॥ (१७।२)
prasādanārthaṃ raghunandanasya virocate nītimatā praṇītā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.