Rām, 1, 61
Select a line for its word-by-word analysis.
व्यश्राम्यत् पुष्करे राजा मध्याह्ने रघुनन्दन ॥ (१।२)
vyaśrāmyat puṣkare rājā madhyāhne raghunandana ||
पुष्करं श्रेष्ठम् आगम्य विश्वामित्रं ददर्श ह ॥ (२।२)
puṣkaraṃ śreṣṭham āgamya viśvāmitraṃ dadarśa ha ||
न मे ऽस्ति माता न पिता ज्ञातयो बान्धवाः कुतः । (४।१)
na me 'sti mātā na pitā jñātayo bāndhavāḥ kutaḥ |
त्रातुम् अर्हसि मां सौम्य धर्मेण मुनिपुंगव ॥ (४।२)
trātum arhasi māṃ saumya dharmeṇa munipuṃgava ||
त्राता त्वं हि मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावनः । (५।१)
trātā tvaṃ hi muniśreṣṭha sarveṣāṃ tvaṃ hi bhāvanaḥ |
राजा च कृतकार्यः स्याद् अहं दीर्घायुर् अव्ययः ॥ (५।२)
rājā ca kṛtakāryaḥ syād ahaṃ dīrghāyur avyayaḥ ||
स्वर्गलोकम् उपाश्नीयां तपस् तप्त्वा ह्य् अनुत्तमम् । (६।१)
svargalokam upāśnīyāṃ tapas taptvā hy anuttamam |
स मे नाथो ह्य् अनाथस्य भव भव्येन चेतसा । (६।२)
sa me nātho hy anāthasya bhava bhavyena cetasā |
पितेव पुत्रं धर्मात्मंस् त्रातुम् अर्हसि किल्बिषात् ॥ (६।३)
piteva putraṃ dharmātmaṃs trātum arhasi kilbiṣāt ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महातपाः । (७।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitro mahātapāḥ |
सान्त्वयित्वा बहुविधं पुत्रान् इदम् उवाच ह ॥ (७।२)
sāntvayitvā bahuvidhaṃ putrān idam uvāca ha ||
यत्कृते पितरः पुत्राञ् जनयन्ति शुभार्थिनः । (८।१)
yatkṛte pitaraḥ putrāñ janayanti śubhārthinaḥ |
पशुभूता नरेन्द्रस्य तृप्तिम् अग्नेः प्रयच्छत ॥ (१०।२)
paśubhūtā narendrasya tṛptim agneḥ prayacchata ||
नाथवांश् च शुनःशेपो यज्ञश् चाविघ्नतो भवेत् । (११।१)
nāthavāṃś ca śunaḥśepo yajñaś cāvighnato bhavet |
देवतास् तर्पिताश् च स्युर् मम चापि कृतं वचः ॥ (११।२)
devatās tarpitāś ca syur mama cāpi kṛtaṃ vacaḥ ||
मुनेस् तु वचनं श्रुत्वा मधुष्यन्दादयः सुताः । (१२।१)
munes tu vacanaṃ śrutvā madhuṣyandādayaḥ sutāḥ |
साभिमानं नरश्रेष्ठ सलीलम् इदम् अब्रुवन् ॥ (१२।२)
sābhimānaṃ naraśreṣṭha salīlam idam abruvan ||
कथम् आत्मसुतान् हित्वा त्रायसे ऽन्यसुतं विभो । (१३।१)
katham ātmasutān hitvā trāyase 'nyasutaṃ vibho |
अकार्यम् इव पश्यामः श्वमांसम् इव भोजने ॥ (१३।२)
akāryam iva paśyāmaḥ śvamāṃsam iva bhojane ||
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा पुत्राणां मुनिपुंगवः । (१४।१)
teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā putrāṇāṃ munipuṃgavaḥ |
निःसाध्वसम् इदं प्रोक्तं धर्माद् अपि विगर्हितम् । (१५।१)
niḥsādhvasam idaṃ proktaṃ dharmād api vigarhitam |
अतिक्रम्य तु मद्वाक्यं दारुणं रोमहर्षणम् ॥ (१५।२)
atikramya tu madvākyaṃ dāruṇaṃ romaharṣaṇam ||
पूर्णं वर्षसहस्रं तु पृथिव्याम् अनुवत्स्यथ ॥ (१६।२)
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu pṛthivyām anuvatsyatha ||
कृत्वा शापसमायुक्तान् पुत्रान् मुनिवरस् तदा । (१७।१)
kṛtvā śāpasamāyuktān putrān munivaras tadā |
शुनःशेपम् उवाचार्तं कृत्वा रक्षां निरामयाम् ॥ (१७।२)
śunaḥśepam uvācārtaṃ kṛtvā rakṣāṃ nirāmayām ||
वैष्णवं यूपम् आसाद्य वाग्भिर् अग्निम् उदाहर ॥ (१८।२)
vaiṣṇavaṃ yūpam āsādya vāgbhir agnim udāhara ||
इमे तु गाथे द्वे दिव्ये गायेथा मुनिपुत्रक । (१९।१)
ime tu gāthe dve divye gāyethā muniputraka |
अम्बरीषस्य यज्ञे ऽस्मिंस् ततः सिद्धिम् अवाप्स्यसि ॥ (१९।२)
ambarīṣasya yajñe 'smiṃs tataḥ siddhim avāpsyasi ||
शुनःशेपो गृहीत्वा ते द्वे गाथे सुसमाहितः । (२०।१)
śunaḥśepo gṛhītvā te dve gāthe susamāhitaḥ |
राजसिंह महासत्त्व शीघ्रं गच्छावहे सदः । (२१।१)
rājasiṃha mahāsattva śīghraṃ gacchāvahe sadaḥ |
निवर्तयस्व राजेन्द्र दीक्षां च समुपाहर ॥ (२१।२)
nivartayasva rājendra dīkṣāṃ ca samupāhara ||
तद् वाक्यम् ऋषिपुत्रस्य श्रुत्वा हर्षं समुत्सुकः । (२२।१)
tad vākyam ṛṣiputrasya śrutvā harṣaṃ samutsukaḥ |
जगाम नृपतिः शीघ्रं यज्ञवाटम् अतन्द्रितः ॥ (२२।२)
jagāma nṛpatiḥ śīghraṃ yajñavāṭam atandritaḥ ||
पशुं रक्ताम्बरं कृत्वा यूपे तं समबन्धयत् ॥ (२३।२)
paśuṃ raktāmbaraṃ kṛtvā yūpe taṃ samabandhayat ||
स बद्धो वाग्भिर् अग्र्याभिर् अभितुष्टाव वै सुरौ । (२४।१)
sa baddho vāgbhir agryābhir abhituṣṭāva vai surau |
इन्द्रम् इन्द्रानुजं चैव यथावन् मुनिपुत्रकः ॥ (२४।२)
indram indrānujaṃ caiva yathāvan muniputrakaḥ ||
ततः प्रीतः सहस्राक्षो रहस्यस्तुतितर्पितः । (२५।१)
tataḥ prītaḥ sahasrākṣo rahasyastutitarpitaḥ |
दीर्घम् आयुस् तदा प्रादाच् छुनःशेपाय राघव ॥ (२५।२)
dīrgham āyus tadā prādāc chunaḥśepāya rāghava ||
स च राजा नरश्रेष्ठ यज्ञस्य च समाप्तवान् । (२६।१)
sa ca rājā naraśreṣṭha yajñasya ca samāptavān |
विश्वामित्रो ऽपि धर्मात्मा भूयस् तेपे महातपाः । (२७।१)
viśvāmitro 'pi dharmātmā bhūyas tepe mahātapāḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.