रामायणRāmāyaṇa

Rām, 1, 61

61 of 606 · 55 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

शुनःशेपं नरश्रेष्ठ गृहीत्वा तु महायशाः । (१।१)

śunaḥśepaṃ naraśreṣṭha gṛhītvā tu mahāyaśāḥ |

1.2१.२

व्यश्राम्यत् पुष्करे राजा मध्याह्ने रघुनन्दन ॥ (१।२)

vyaśrāmyat puṣkare rājā madhyāhne raghunandana ||

2.1२.१

तस्य विश्रममाणस्य शुनःशेपो महायशाः । (२।१)

tasya viśramamāṇasya śunaḥśepo mahāyaśāḥ |

2.2२.२

पुष्करं श्रेष्ठम् आगम्य विश्वामित्रं ददर्श ह ॥ (२।२)

puṣkaraṃ śreṣṭham āgamya viśvāmitraṃ dadarśa ha ||

3.1३.१

विषण्णवदनो दीनस् तृष्णया च श्रमेण च । (३।१)

viṣaṇṇavadano dīnas tṛṣṇayā ca śrameṇa ca |

3.2३.२

पपाताङ्के मुने राम वाक्यं चेदम् उवाच ह ॥ (३।२)

papātāṅke mune rāma vākyaṃ cedam uvāca ha ||

4.1४.१

न मे ऽस्ति माता न पिता ज्ञातयो बान्धवाः कुतः । (४।१)

na me 'sti mātā na pitā jñātayo bāndhavāḥ kutaḥ |

4.2४.२

त्रातुम् अर्हसि मां सौम्य धर्मेण मुनिपुंगव ॥ (४।२)

trātum arhasi māṃ saumya dharmeṇa munipuṃgava ||

5.1५.१

त्राता त्वं हि मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावनः । (५।१)

trātā tvaṃ hi muniśreṣṭha sarveṣāṃ tvaṃ hi bhāvanaḥ |

5.2५.२

राजा च कृतकार्यः स्याद् अहं दीर्घायुर् अव्ययः ॥ (५।२)

rājā ca kṛtakāryaḥ syād ahaṃ dīrghāyur avyayaḥ ||

6.1६.१

स्वर्गलोकम् उपाश्नीयां तपस् तप्त्वा ह्य् अनुत्तमम् । (६।१)

svargalokam upāśnīyāṃ tapas taptvā hy anuttamam |

6.2६.२

स मे नाथो ह्य् अनाथस्य भव भव्येन चेतसा । (६।२)

sa me nātho hy anāthasya bhava bhavyena cetasā |

6.3६.३

पितेव पुत्रं धर्मात्मंस् त्रातुम् अर्हसि किल्बिषात् ॥ (६।३)

piteva putraṃ dharmātmaṃs trātum arhasi kilbiṣāt ||

7.1७.१

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महातपाः । (७।१)

tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitro mahātapāḥ |

7.2७.२

सान्त्वयित्वा बहुविधं पुत्रान् इदम् उवाच ह ॥ (७।२)

sāntvayitvā bahuvidhaṃ putrān idam uvāca ha ||

8.1८.१

यत्कृते पितरः पुत्राञ् जनयन्ति शुभार्थिनः । (८।१)

yatkṛte pitaraḥ putrāñ janayanti śubhārthinaḥ |

8.2८.२

परलोकहितार्थाय तस्य कालो ऽयम् आगतः ॥ (८।२)

paralokahitārthāya tasya kālo 'yam āgataḥ ||

9.1९.१

अयं मुनिसुतो बालो मत्तः शरणम् इच्छति । (९।१)

ayaṃ munisuto bālo mattaḥ śaraṇam icchati |

9.2९.२

अस्य जीवितमात्रेण प्रियं कुरुत पुत्रकाः ॥ (९।२)

asya jīvitamātreṇa priyaṃ kuruta putrakāḥ ||

10.1१०.१

सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे धर्मपरायणाः । (१०।१)

sarve sukṛtakarmāṇaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ |

10.2१०.२

पशुभूता नरेन्द्रस्य तृप्तिम् अग्नेः प्रयच्छत ॥ (१०।२)

paśubhūtā narendrasya tṛptim agneḥ prayacchata ||

11.1११.१

नाथवांश् च शुनःशेपो यज्ञश् चाविघ्नतो भवेत् । (११।१)

nāthavāṃś ca śunaḥśepo yajñaś cāvighnato bhavet |

11.2११.२

देवतास् तर्पिताश् च स्युर् मम चापि कृतं वचः ॥ (११।२)

devatās tarpitāś ca syur mama cāpi kṛtaṃ vacaḥ ||

12.1१२.१

मुनेस् तु वचनं श्रुत्वा मधुष्यन्दादयः सुताः । (१२।१)

munes tu vacanaṃ śrutvā madhuṣyandādayaḥ sutāḥ |

12.2१२.२

साभिमानं नरश्रेष्ठ सलीलम् इदम् अब्रुवन् ॥ (१२।२)

sābhimānaṃ naraśreṣṭha salīlam idam abruvan ||

13.1१३.१

कथम् आत्मसुतान् हित्वा त्रायसे ऽन्यसुतं विभो । (१३।१)

katham ātmasutān hitvā trāyase 'nyasutaṃ vibho |

13.2१३.२

अकार्यम् इव पश्यामः श्वमांसम् इव भोजने ॥ (१३।२)

akāryam iva paśyāmaḥ śvamāṃsam iva bhojane ||

14.1१४.१

तेषां तद् वचनं श्रुत्वा पुत्राणां मुनिपुंगवः । (१४।१)

teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā putrāṇāṃ munipuṃgavaḥ |

14.2१४.२

क्रोधसंरक्तनयनो व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥ (१४।२)

krodhasaṃraktanayano vyāhartum upacakrame ||

15.1१५.१

निःसाध्वसम् इदं प्रोक्तं धर्माद् अपि विगर्हितम् । (१५।१)

niḥsādhvasam idaṃ proktaṃ dharmād api vigarhitam |

15.2१५.२

अतिक्रम्य तु मद्वाक्यं दारुणं रोमहर्षणम् ॥ (१५।२)

atikramya tu madvākyaṃ dāruṇaṃ romaharṣaṇam ||

16.1१६.१

श्वमांसभोजिनः सर्वे वासिष्ठा इव जातिषु । (१६।१)

śvamāṃsabhojinaḥ sarve vāsiṣṭhā iva jātiṣu |

16.2१६.२

पूर्णं वर्षसहस्रं तु पृथिव्याम् अनुवत्स्यथ ॥ (१६।२)

pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu pṛthivyām anuvatsyatha ||

17.1१७.१

कृत्वा शापसमायुक्तान् पुत्रान् मुनिवरस् तदा । (१७।१)

kṛtvā śāpasamāyuktān putrān munivaras tadā |

17.2१७.२

शुनःशेपम् उवाचार्तं कृत्वा रक्षां निरामयाम् ॥ (१७।२)

śunaḥśepam uvācārtaṃ kṛtvā rakṣāṃ nirāmayām ||

18.1१८.१

पवित्रपाशैर् आसक्तो रक्तमाल्यानुलेपनः । (१८।१)

pavitrapāśair āsakto raktamālyānulepanaḥ |

18.2१८.२

वैष्णवं यूपम् आसाद्य वाग्भिर् अग्निम् उदाहर ॥ (१८।२)

vaiṣṇavaṃ yūpam āsādya vāgbhir agnim udāhara ||

19.1१९.१

इमे तु गाथे द्वे दिव्ये गायेथा मुनिपुत्रक । (१९।१)

ime tu gāthe dve divye gāyethā muniputraka |

19.2१९.२

अम्बरीषस्य यज्ञे ऽस्मिंस् ततः सिद्धिम् अवाप्स्यसि ॥ (१९।२)

ambarīṣasya yajñe 'smiṃs tataḥ siddhim avāpsyasi ||

20.1२०.१

शुनःशेपो गृहीत्वा ते द्वे गाथे सुसमाहितः । (२०।१)

śunaḥśepo gṛhītvā te dve gāthe susamāhitaḥ |

20.2२०.२

त्वरया राजसिंहं तम् अम्बरीषम् उवाच ह ॥ (२०।२)

tvarayā rājasiṃhaṃ tam ambarīṣam uvāca ha ||

21.1२१.१

राजसिंह महासत्त्व शीघ्रं गच्छावहे सदः । (२१।१)

rājasiṃha mahāsattva śīghraṃ gacchāvahe sadaḥ |

21.2२१.२

निवर्तयस्व राजेन्द्र दीक्षां च समुपाहर ॥ (२१।२)

nivartayasva rājendra dīkṣāṃ ca samupāhara ||

22.1२२.१

तद् वाक्यम् ऋषिपुत्रस्य श्रुत्वा हर्षं समुत्सुकः । (२२।१)

tad vākyam ṛṣiputrasya śrutvā harṣaṃ samutsukaḥ |

22.2२२.२

जगाम नृपतिः शीघ्रं यज्ञवाटम् अतन्द्रितः ॥ (२२।२)

jagāma nṛpatiḥ śīghraṃ yajñavāṭam atandritaḥ ||

23.1२३.१

सदस्यानुमते राजा पवित्रकृतलक्षणम् । (२३।१)

sadasyānumate rājā pavitrakṛtalakṣaṇam |

23.2२३.२

पशुं रक्ताम्बरं कृत्वा यूपे तं समबन्धयत् ॥ (२३।२)

paśuṃ raktāmbaraṃ kṛtvā yūpe taṃ samabandhayat ||

24.1२४.१

स बद्धो वाग्भिर् अग्र्याभिर् अभितुष्टाव वै सुरौ । (२४।१)

sa baddho vāgbhir agryābhir abhituṣṭāva vai surau |

24.2२४.२

इन्द्रम् इन्द्रानुजं चैव यथावन् मुनिपुत्रकः ॥ (२४।२)

indram indrānujaṃ caiva yathāvan muniputrakaḥ ||

25.1२५.१

ततः प्रीतः सहस्राक्षो रहस्यस्तुतितर्पितः । (२५।१)

tataḥ prītaḥ sahasrākṣo rahasyastutitarpitaḥ |

25.2२५.२

दीर्घम् आयुस् तदा प्रादाच् छुनःशेपाय राघव ॥ (२५।२)

dīrgham āyus tadā prādāc chunaḥśepāya rāghava ||

26.1२६.१

स च राजा नरश्रेष्ठ यज्ञस्य च समाप्तवान् । (२६।१)

sa ca rājā naraśreṣṭha yajñasya ca samāptavān |

26.2२६.२

फलं बहुगुणं राम सहस्राक्षप्रसादजम् ॥ (२६।२)

phalaṃ bahuguṇaṃ rāma sahasrākṣaprasādajam ||

27.1२७.१

विश्वामित्रो ऽपि धर्मात्मा भूयस् तेपे महातपाः । (२७।१)

viśvāmitro 'pi dharmātmā bhūyas tepe mahātapāḥ |

27.2२७.२

पुष्करेषु नरश्रेष्ठ दशवर्षशतानि च ॥ (२७।२)

puṣkareṣu naraśreṣṭha daśavarṣaśatāni ca ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 1, 61

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit