Rām, 3, 69
Select a line for its word-by-word analysis.
वाक्यम् अन्वर्थम् अर्थज्ञः कबन्धः पुनर् अब्रवीत् ॥ (१।२)
vākyam anvartham arthajñaḥ kabandhaḥ punar abravīt ||
एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः । (२।१)
eṣa rāma śivaḥ panthā yatraite puṣpitā drumāḥ |
प्रतीचीं दिशम् आश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः ॥ (२।२)
pratīcīṃ diśam āśritya prakāśante manoramāḥ ||
जम्बूप्रियालपनसाः प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकाः । (३।१)
jambūpriyālapanasāḥ plakṣanyagrodhatindukāḥ |
अश्वत्थाः कर्णिकाराश् च चूताश् चान्ये च पादपाः ॥ (३।२)
aśvatthāḥ karṇikārāś ca cūtāś cānye ca pādapāḥ ||
तान् आरुह्याथवा भूमौ पातयित्वा च तान् बलात् । (४।१)
tān āruhyāthavā bhūmau pātayitvā ca tān balāt |
फलान्य् अमृतकल्पानि भक्षयन्तौ गमिष्यथः ॥ (४।२)
phalāny amṛtakalpāni bhakṣayantau gamiṣyathaḥ ||
चङ्क्रमन्तौ वरान् देशाञ् शैलाच् छैलं वनाद् वनम् । (५।१)
caṅkramantau varān deśāñ śailāc chailaṃ vanād vanam |
ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः ॥ (५।२)
tataḥ puṣkariṇīṃ vīrau pampāṃ nāma gamiṣyathaḥ ||
तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश् चैव राघव । (७।१)
tatra haṃsāḥ plavāḥ krauñcāḥ kurarāś caiva rāghava |
नोद्विजन्ते नरान् दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः । (८।१)
nodvijante narān dṛṣṭvā vadhasyākovidāḥ śubhāḥ |
घृतपिण्डोपमान् स्थूलांस् तान् द्विजान् भक्षयिष्यथः ॥ (८।२)
ghṛtapiṇḍopamān sthūlāṃs tān dvijān bhakṣayiṣyathaḥ ||
रोहितान् वक्रतुण्डांश् च नलमीनांश् च राघव । (९।१)
rohitān vakratuṇḍāṃś ca nalamīnāṃś ca rāghava |
पम्पायाम् इषुभिर् मत्स्यांस् तत्र राम वरान् हतान् ॥ (९।२)
pampāyām iṣubhir matsyāṃs tatra rāma varān hatān ||
निस्त्वक्पक्षान् अयस्तप्तान् अकृशान् एककण्टकान् । (१०।१)
nistvakpakṣān ayastaptān akṛśān ekakaṇṭakān |
तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः सम्प्रदास्यति ॥ (१०।२)
tava bhaktyā samāyukto lakṣmaṇaḥ sampradāsyati ||
भृशं ते खादतो मत्स्यान् पम्पायाः पुष्पसंचये । (११।१)
bhṛśaṃ te khādato matsyān pampāyāḥ puṣpasaṃcaye |
उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसंनिभम् । (१२।१)
uddhṛtya sa tadākliṣṭaṃ rūpyasphaṭikasaṃnibham |
स्थूलान् गिरिगुहाशय्यान् वराहान् वनचारिणः । (१३।१)
sthūlān giriguhāśayyān varāhān vanacāriṇaḥ |
अपां लोभाद् उपावृत्तान् वृषभान् इव नर्दतः । (१३।२)
apāṃ lobhād upāvṛttān vṛṣabhān iva nardataḥ |
रूपान्वितांश् च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम ॥ (१३।३)
rūpānvitāṃś ca pampāyāṃ drakṣyasi tvaṃ narottama ||
शीतोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि ॥ (१४।२)
śītodakaṃ ca pampāyāṃ dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyasi ||
सुमनोभिश् चितांस् तत्र तिलकान् नक्तमालकान् । (१५।१)
sumanobhiś citāṃs tatra tilakān naktamālakān |
न तानि कश्चिन् माल्यानि तत्रारोपयिता नरः । (१६।१)
na tāni kaścin mālyāni tatrāropayitā naraḥ |
मतंगशिष्यास् तत्रासन्न् ऋषयः सुसमाहितः ॥ (१६।२)
mataṃgaśiṣyās tatrāsann ṛṣayaḥ susamāhitaḥ ||
तेषां भाराभितप्तानां वन्यम् आहरतां गुरोः । (१७।१)
teṣāṃ bhārābhitaptānāṃ vanyam āharatāṃ guroḥ |
ये प्रपेतुर् महीं तूर्णं शरीरात् स्वेदबिन्दवः ॥ (१७।२)
ye prapetur mahīṃ tūrṇaṃ śarīrāt svedabindavaḥ ||
स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ॥ (१८।२)
svedabindusamutthāni na vinaśyanti rāghava ||
त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम् । (२०।१)
tvāṃ tu dharme sthitā nityaṃ sarvabhūtanamaskṛtam |
दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति ॥ (२०।२)
dṛṣṭvā devopamaṃ rāma svargalokaṃ gamiṣyati ||
ततस् तद् राम पम्पायास् तीरम् आश्रित्य पश्चिमम् । (२१।१)
tatas tad rāma pampāyās tīram āśritya paścimam |
आश्रमस्थानम् अतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि ॥ (२१।२)
āśramasthānam atulaṃ guhyaṃ kākutstha paśyasi ||
न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तम् आश्रमम् । (२२।१)
na tatrākramituṃ nāgāḥ śaknuvanti tam āśramam |
ऋषेस् तस्य मतंगस्य विधानात् तच् च काननम् ॥ (२२।२)
ṛṣes tasya mataṃgasya vidhānāt tac ca kānanam ||
ऋष्यमूकस् तु पम्पायाः पुरस्तात् पुष्पितद्रुमः । (२४।१)
ṛṣyamūkas tu pampāyāḥ purastāt puṣpitadrumaḥ |
उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकाले विनिर्मितः ॥ (२४।३)
udāro brahmaṇā caiva pūrvakāle vinirmitaḥ ||
यत् स्वप्ने लभते वित्तं तत् प्रबुद्धो ऽधिगच्छति ॥ (२५।२)
yat svapne labhate vittaṃ tat prabuddho 'dhigacchati ||
तत्रैव प्रहरन्त्य् एनं सुप्तम् आदाय राक्षसाः ॥ (२६।२)
tatraiva praharanty enaṃ suptam ādāya rākṣasāḥ ||
ततो ऽपि शिशुनागानाम् आक्रन्दः श्रूयते महान् । (२७।१)
tato 'pi śiśunāgānām ākrandaḥ śrūyate mahān |
क्रीडतां राम पम्पायां मतंगारण्यवासिनाम् ॥ (२७।२)
krīḍatāṃ rāma pampāyāṃ mataṃgāraṇyavāsinām ||
सिक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः । (२८।१)
siktā rudhiradhārābhiḥ saṃhatya paramadvipāḥ |
प्रचरन्ति पृथक् कीर्णा मेघवर्णास् तरस्विनः ॥ (२८।२)
pracaranti pṛthak kīrṇā meghavarṇās tarasvinaḥ ||
ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं शीतम् अव्ययम् । (२९।१)
te tatra pītvā pānīyaṃ vimalaṃ śītam avyayam |
शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम् ॥ (३०।२)
śilāpidhānā kākutstha duḥkhaṃ cāsyāḥ praveśanam ||
तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महाञ् शीतोदको ह्रदः । (३१।१)
tasyā guhāyāḥ prāgdvāre mahāñ śītodako hradaḥ |
तस्यां वसति सुग्रीवश् चतुर्भिः सह वानरैः । (३२।१)
tasyāṃ vasati sugrīvaś caturbhiḥ saha vānaraiḥ |
कबन्धस् त्व् अनुशास्यैवं ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ । (३३।१)
kabandhas tv anuśāsyaivaṃ tāv ubhau rāmalakṣmaṇau |
स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान् ॥ (३३।२)
sragvī bhāskaravarṇābhaḥ khe vyarocata vīryavān ||
तं तु खस्थं महाभागं कबन्धं रामलक्ष्मणौ । (३४।१)
taṃ tu khasthaṃ mahābhāgaṃ kabandhaṃ rāmalakṣmaṇau |
प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यम् ऊचतुर् अन्तिकात् ॥ (३४।२)
prasthitau tvaṃ vrajasveti vākyam ūcatur antikāt ||
गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थम् इति ताव् अब्रवीच् च सः । (३५।१)
gamyatāṃ kāryasiddhyartham iti tāv abravīc ca saḥ |
सुप्रीतौ ताव् अनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस् तदा ॥ (३५।२)
suprītau tāv anujñāpya kabandhaḥ prasthitas tadā ||
स तत् कबन्धः प्रतिपद्य रूपं वृतः श्रिया भास्करतुल्यदेहः । (३६।१)
sa tat kabandhaḥ pratipadya rūpaṃ vṛtaḥ śriyā bhāskaratulyadehaḥ |
निदर्शयन् रामम् अवेक्ष्य खस्थः सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच ॥ (३६।२)
nidarśayan rāmam avekṣya khasthaḥ sakhyaṃ kuruṣveti tadābhyuvāca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.