रामायणRāmāyaṇa

Rām, 2, 20

96 of 606 · 73 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणो ऽधःशिरा मुहुः । (१।१)

iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo 'dhaḥśirā muhuḥ |

1.2१.२

श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः ॥ (१।२)

śrutvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ ||

2.1२.१

तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर् मध्ये नरर्षभः । (२।१)

tadā tu baddhvā bhrukuṭīṃ bhruvor madhye nararṣabhaḥ |

2.2२.२

निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥ (२।२)

niśaśvāsa mahāsarpo bilastha iva roṣitaḥ ||

3.1३.१

तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यं तद् भ्रुकुटीसहितं तदा । (३।१)

tasya duṣprativīkṣyaṃ tad bhrukuṭīsahitaṃ tadā |

3.2३.२

बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ॥ (३।२)

babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham ||

4.1४.१

अग्रहस् तं विधुन्वंस् तु हस्ती हस्तम् इवात्मनः । (४।१)

agrahas taṃ vidhunvaṃs tu hastī hastam ivātmanaḥ |

4.2४.२

तिर्यग् ऊर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥ (४।२)

tiryag ūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām ||

5.1५.१

अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस् तु तिर्यग् भ्रातरम् अब्रवीत् । (५।१)

agrākṣṇā vīkṣamāṇas tu tiryag bhrātaram abravīt |

5.2५.२

अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहान् अयम् ॥ (५।२)

asthāne sambhramo yasya jāto vai sumahān ayam ||

6.1६.१

धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया । (६।१)

dharmadoṣaprasaṅgena lokasyānatiśaṅkayā |

6.2६.२

कथं ह्य् एतद् असम्भ्रान्तस् त्वद्विधो वक्तुम् अर्हति ॥ (६।२)

kathaṃ hy etad asambhrāntas tvadvidho vaktum arhati ||

7.1७.१

यथा दैवम् अशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः । (७।१)

yathā daivam aśauṇḍīraṃ śauṇḍīraḥ kṣatriyarṣabhaḥ |

7.2७.२

किं नाम कृपणं दैवम् अशक्तम् अभिशंससि ॥ (७।२)

kiṃ nāma kṛpaṇaṃ daivam aśaktam abhiśaṃsasi ||

8.1८.१

पापयोस् तु कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते । (८।१)

pāpayos tu kathaṃ nāma tayoḥ śaṅkā na vidyate |

8.2८.२

सन्ति धर्मोपधाः श्लक्ष्णा धर्मात्मन् किं न बुध्यसे ॥ (८।२)

santi dharmopadhāḥ ślakṣṇā dharmātman kiṃ na budhyase ||

9.1९.१

लोकविद्विष्टम् आरब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम् । (९।१)

lokavidviṣṭam ārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam |

9.2९.२

येनेयम् आगता द्वैधं तव बुद्धिर् महीपते । (९।२)

yeneyam āgatā dvaidhaṃ tava buddhir mahīpate |

9.3९.३

स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद् यस्य मुह्यसि ॥ (९।३)

sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgād yasya muhyasi ||

10.1१०.१

यद्य् अपि प्रतिपत्तिस् ते दैवी चापि तयोर् मतम् । (१०।१)

yady api pratipattis te daivī cāpi tayor matam |

10.2१०.२

तथाप्य् उपेक्षणीयं ते न मे तद् अपि रोचते ॥ (१०।२)

tathāpy upekṣaṇīyaṃ te na me tad api rocate ||

11.1११.१

विक्लवो वीर्यहीनो यः स दैवम् अनुवर्तते । (११।१)

viklavo vīryahīno yaḥ sa daivam anuvartate |

11.2११.२

वीराः संभावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥ (११।२)

vīrāḥ saṃbhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate ||

12.1१२.१

दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् । (१२।१)

daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum |

12.2१२.२

न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सो ऽवसीदति ॥ (१२।२)

na daivena vipannārthaḥ puruṣaḥ so 'vasīdati ||

13.1१३.१

द्रक्ष्यन्ति त्व् अद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च । (१३।१)

drakṣyanti tv adya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca |

13.2१३.२

दैवमानुषयोर् अद्य व्यक्ता व्यक्तिर् भविष्यति ॥ (१३।२)

daivamānuṣayor adya vyaktā vyaktir bhaviṣyati ||

14.1१४.१

अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः । (१४।१)

adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ |

14.2१४.२

यद् दैवाद् आहतं ते ऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम् ॥ (१४।२)

yad daivād āhataṃ te 'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam ||

15.1१५.१

अत्यङ्कुशम् इवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम् । (१५।१)

atyaṅkuśam ivoddāmaṃ gajaṃ madabaloddhatam |

15.2१५.२

प्रधावितम् अहं दैवं पौरुषेण निवर्तये ॥ (१५।२)

pradhāvitam ahaṃ daivaṃ pauruṣeṇa nivartaye ||

16.1१६.१

लोकपालाः समस्तास् ते नाद्य रामाभिषेचनम् । (१६।१)

lokapālāḥ samastās te nādya rāmābhiṣecanam |

16.2१६.२

न च कृत्स्नास् त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता ॥ (१६।२)

na ca kṛtsnās trayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā ||

17.1१७.१

यैर् विवासस् तवारण्ये मिथो राजन् समर्थितः । (१७।१)

yair vivāsas tavāraṇye mitho rājan samarthitaḥ |

17.2१७.२

अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास् तथा ॥ (१७।२)

araṇye te vivatsyanti caturdaśa samās tathā ||

18.1१८.१

अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस् तस्याश् च या तव । (१८।१)

ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitus tasyāś ca yā tava |

18.2१८.२

अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते ॥ (१८।२)

abhiṣekavighātena putrarājyāya vartate ||

19.1१९.१

मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद् दैवबलं तथा । (१९।१)

madbalena viruddhāya na syād daivabalaṃ tathā |

19.2१९.२

प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम ॥ (१९।२)

prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama ||

20.1२०.१

ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यम् अनन्तरम् । (२०।१)

ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyam anantaram |

20.2२०.२

आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि ॥ (२०।२)

āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi ||

21.1२१.१

पूर्वराजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते । (२१।१)

pūrvarājarṣivṛttyā hi vanavāso vidhīyate |

21.2२१.२

प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत् परिपालने ॥ (२१।२)

prajā nikṣipya putreṣu putravat paripālane ||

22.1२२.१

स चेद् राजन्य् अनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया । (२२।१)

sa ced rājany anekāgre rājyavibhramaśaṅkayā |

22.2२२.२

नैवम् इच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वम् आत्मनि ॥ (२२।२)

naivam icchasi dharmātman rājyaṃ rāma tvam ātmani ||

23.1२३.१

प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक् । (२३।१)

pratijāne ca te vīra mā bhūvaṃ vīralokabhāk |

23.2२३.२

राज्यं च तव रक्षेयम् अहं वेलेव सागरम् ॥ (२३।२)

rājyaṃ ca tava rakṣeyam ahaṃ veleva sāgaram ||

24.1२४.१

मङ्गलैर् अभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव । (२४।१)

maṅgalair abhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava |

24.2२४.२

अहम् एको महीपालान् अलं वारयितुं बलात् ॥ (२४।२)

aham eko mahīpālān alaṃ vārayituṃ balāt ||

25.1२५.१

न शोभार्थाव् इमौ बाहू न धनुर् भूषणाय मे । (२५।१)

na śobhārthāv imau bāhū na dhanur bhūṣaṇāya me |

25.2२५.२

नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः ॥ (२५।२)

nāsirābandhanārthāya na śarāḥ stambhahetavaḥ ||

26.1२६.१

अमित्रदमनार्थं मे सर्वम् एतच् चतुष्टयम् । (२६।१)

amitradamanārthaṃ me sarvam etac catuṣṭayam |

26.2२६.२

न चाहं कामये ऽत्यर्थं यः स्याच् छत्रुर् मतो मम ॥ (२६।२)

na cāhaṃ kāmaye 'tyarthaṃ yaḥ syāc chatrur mato mama ||

27.1२७.१

असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा । (२७।१)

asinā tīkṣṇadhāreṇa vidyuccalitavarcasā |

27.2२७.२

प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये ॥ (२७।२)

pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye ||

28.1२८.१

खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर् गहना दुश्चरा च मे । (२८।१)

khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭair gahanā duścarā ca me |

28.2२८.२

हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर् भविता मही ॥ (२८।२)

hastyaśvanarahastoruśirobhir bhavitā mahī ||

29.1२९.१

खड्गधारा हता मे ऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः । (२९।१)

khaḍgadhārā hatā me 'dya dīpyamānā ivādrayaḥ |

29.2२९.२

पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः ॥ (२९।२)

patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ ||

30.1३०.१

बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने । (३०।१)

baddhagodhāṅgulitrāṇe pragṛhītaśarāsane |

30.2३०.२

कथं पुरुषमानी स्यात् पुरुषाणां मयि स्थिते ॥ (३०।२)

kathaṃ puruṣamānī syāt puruṣāṇāṃ mayi sthite ||

31.1३१.१

बहुभिश् चैकम् अत्यस्यन्न् एकेन च बहूञ् जनान् । (३१।१)

bahubhiś caikam atyasyann ekena ca bahūñ janān |

31.2३१.२

विनियोक्ष्याम्य् अहं बाणान् नृवाजिगजमर्मसु ॥ (३१।२)

viniyokṣyāmy ahaṃ bāṇān nṛvājigajamarmasu ||

32.1३२.१

अद्य मे ऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति । (३२।१)

adya me 'straprabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati |

32.2३२.२

राज्ञश् चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं च तव प्रभो ॥ (३२।२)

rājñaś cāprabhutāṃ kartuṃ prabhutvaṃ ca tava prabho ||

33.1३३.१

अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च । (३३।१)

adya candanasārasya keyūrāmokṣaṇasya ca |

33.2३३.२

वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च ॥ (३३।२)

vasūnāṃ ca vimokṣasya suhṛdāṃ pālanasya ca ||

34.1३४.१

अनुरूपाव् इमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः । (३४।१)

anurūpāv imau bāhū rāma karma kariṣyataḥ |

34.2३४.२

अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां ते निवारणे ॥ (३४।२)

abhiṣecanavighnasya kartṝṇāṃ te nivāraṇe ||

35.1३५.१

ब्रवीहि को ऽद्यैव मया वियुज्यतां तवासुहृत् प्राणयशः सुहृज्जनैः । (३५।१)

bravīhi ko 'dyaiva mayā viyujyatāṃ tavāsuhṛt prāṇayaśaḥ suhṛjjanaiḥ |

35.2३५.२

यथा तवेयं वसुधा वशे भवेत् तथैव मां शाधि तवास्मि किंकरः ॥ (३५।२)

yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhavet tathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṃkaraḥ ||

36.1३६.१

विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्य चासकृत् स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः । (३६।१)

vimṛjya bāṣpaṃ parisāntvya cāsakṛt sa lakṣmaṇaṃ rāghavavaṃśavardhanaḥ |

36.2३६.२

उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितं निबोध माम् एष हि सौम्य सत्पथः ॥ (३६।२)

uvāca pitrye vacane vyavasthitaṃ nibodha mām eṣa hi saumya satpathaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 2, 20

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit