Rām, 2, 20
Select a line for its word-by-word analysis.
इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणो ऽधःशिरा मुहुः । (१।१)
iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo 'dhaḥśirā muhuḥ |
श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः ॥ (१।२)
śrutvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ ||
तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर् मध्ये नरर्षभः । (२।१)
tadā tu baddhvā bhrukuṭīṃ bhruvor madhye nararṣabhaḥ |
तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यं तद् भ्रुकुटीसहितं तदा । (३।१)
tasya duṣprativīkṣyaṃ tad bhrukuṭīsahitaṃ tadā |
बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ॥ (३।२)
babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham ||
अग्रहस् तं विधुन्वंस् तु हस्ती हस्तम् इवात्मनः । (४।१)
agrahas taṃ vidhunvaṃs tu hastī hastam ivātmanaḥ |
तिर्यग् ऊर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥ (४।२)
tiryag ūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām ||
अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस् तु तिर्यग् भ्रातरम् अब्रवीत् । (५।१)
agrākṣṇā vīkṣamāṇas tu tiryag bhrātaram abravīt |
अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहान् अयम् ॥ (५।२)
asthāne sambhramo yasya jāto vai sumahān ayam ||
कथं ह्य् एतद् असम्भ्रान्तस् त्वद्विधो वक्तुम् अर्हति ॥ (६।२)
kathaṃ hy etad asambhrāntas tvadvidho vaktum arhati ||
यथा दैवम् अशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः । (७।१)
yathā daivam aśauṇḍīraṃ śauṇḍīraḥ kṣatriyarṣabhaḥ |
पापयोस् तु कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते । (८।१)
pāpayos tu kathaṃ nāma tayoḥ śaṅkā na vidyate |
सन्ति धर्मोपधाः श्लक्ष्णा धर्मात्मन् किं न बुध्यसे ॥ (८।२)
santi dharmopadhāḥ ślakṣṇā dharmātman kiṃ na budhyase ||
लोकविद्विष्टम् आरब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम् । (९।१)
lokavidviṣṭam ārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam |
स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद् यस्य मुह्यसि ॥ (९।३)
sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgād yasya muhyasi ||
यद्य् अपि प्रतिपत्तिस् ते दैवी चापि तयोर् मतम् । (१०।१)
yady api pratipattis te daivī cāpi tayor matam |
तथाप्य् उपेक्षणीयं ते न मे तद् अपि रोचते ॥ (१०।२)
tathāpy upekṣaṇīyaṃ te na me tad api rocate ||
वीराः संभावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥ (११।२)
vīrāḥ saṃbhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate ||
दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् । (१२।१)
daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum |
न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सो ऽवसीदति ॥ (१२।२)
na daivena vipannārthaḥ puruṣaḥ so 'vasīdati ||
द्रक्ष्यन्ति त्व् अद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च । (१३।१)
drakṣyanti tv adya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca |
दैवमानुषयोर् अद्य व्यक्ता व्यक्तिर् भविष्यति ॥ (१३।२)
daivamānuṣayor adya vyaktā vyaktir bhaviṣyati ||
अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः । (१४।१)
adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ |
यद् दैवाद् आहतं ते ऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम् ॥ (१४।२)
yad daivād āhataṃ te 'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam ||
लोकपालाः समस्तास् ते नाद्य रामाभिषेचनम् । (१६।१)
lokapālāḥ samastās te nādya rāmābhiṣecanam |
न च कृत्स्नास् त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता ॥ (१६।२)
na ca kṛtsnās trayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā ||
यैर् विवासस् तवारण्ये मिथो राजन् समर्थितः । (१७।१)
yair vivāsas tavāraṇye mitho rājan samarthitaḥ |
अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास् तथा ॥ (१७।२)
araṇye te vivatsyanti caturdaśa samās tathā ||
अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस् तस्याश् च या तव । (१८।१)
ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitus tasyāś ca yā tava |
मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद् दैवबलं तथा । (१९।१)
madbalena viruddhāya na syād daivabalaṃ tathā |
प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम ॥ (१९।२)
prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama ||
ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यम् अनन्तरम् । (२०।१)
ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyam anantaram |
आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि ॥ (२०।२)
āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi ||
प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत् परिपालने ॥ (२१।२)
prajā nikṣipya putreṣu putravat paripālane ||
स चेद् राजन्य् अनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया । (२२।१)
sa ced rājany anekāgre rājyavibhramaśaṅkayā |
नैवम् इच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वम् आत्मनि ॥ (२२।२)
naivam icchasi dharmātman rājyaṃ rāma tvam ātmani ||
राज्यं च तव रक्षेयम् अहं वेलेव सागरम् ॥ (२३।२)
rājyaṃ ca tava rakṣeyam ahaṃ veleva sāgaram ||
मङ्गलैर् अभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव । (२४।१)
maṅgalair abhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava |
न शोभार्थाव् इमौ बाहू न धनुर् भूषणाय मे । (२५।१)
na śobhārthāv imau bāhū na dhanur bhūṣaṇāya me |
नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः ॥ (२५।२)
nāsirābandhanārthāya na śarāḥ stambhahetavaḥ ||
अमित्रदमनार्थं मे सर्वम् एतच् चतुष्टयम् । (२६।१)
amitradamanārthaṃ me sarvam etac catuṣṭayam |
न चाहं कामये ऽत्यर्थं यः स्याच् छत्रुर् मतो मम ॥ (२६।२)
na cāhaṃ kāmaye 'tyarthaṃ yaḥ syāc chatrur mato mama ||
प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये ॥ (२७।२)
pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye ||
खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर् गहना दुश्चरा च मे । (२८।१)
khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭair gahanā duścarā ca me |
खड्गधारा हता मे ऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः । (२९।१)
khaḍgadhārā hatā me 'dya dīpyamānā ivādrayaḥ |
पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः ॥ (२९।२)
patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ ||
कथं पुरुषमानी स्यात् पुरुषाणां मयि स्थिते ॥ (३०।२)
kathaṃ puruṣamānī syāt puruṣāṇāṃ mayi sthite ||
बहुभिश् चैकम् अत्यस्यन्न् एकेन च बहूञ् जनान् । (३१।१)
bahubhiś caikam atyasyann ekena ca bahūñ janān |
विनियोक्ष्याम्य् अहं बाणान् नृवाजिगजमर्मसु ॥ (३१।२)
viniyokṣyāmy ahaṃ bāṇān nṛvājigajamarmasu ||
अद्य मे ऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति । (३२।१)
adya me 'straprabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati |
राज्ञश् चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं च तव प्रभो ॥ (३२।२)
rājñaś cāprabhutāṃ kartuṃ prabhutvaṃ ca tava prabho ||
ब्रवीहि को ऽद्यैव मया वियुज्यतां तवासुहृत् प्राणयशः सुहृज्जनैः । (३५।१)
bravīhi ko 'dyaiva mayā viyujyatāṃ tavāsuhṛt prāṇayaśaḥ suhṛjjanaiḥ |
यथा तवेयं वसुधा वशे भवेत् तथैव मां शाधि तवास्मि किंकरः ॥ (३५।२)
yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhavet tathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṃkaraḥ ||
विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्य चासकृत् स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः । (३६।१)
vimṛjya bāṣpaṃ parisāntvya cāsakṛt sa lakṣmaṇaṃ rāghavavaṃśavardhanaḥ |
उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितं निबोध माम् एष हि सौम्य सत्पथः ॥ (३६।२)
uvāca pitrye vacane vyavasthitaṃ nibodha mām eṣa hi saumya satpathaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.