Rām, 3, 58
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रास्फुरच् चास्खलद् रामो वेपथुश् चास्य जायते ॥ (१।२)
prāsphurac cāskhalad rāmo vepathuś cāsya jāyate ||
उपालक्ष्य निमित्तानि सो ऽशुभानि मुहुर् मुहुः । (२।१)
upālakṣya nimittāni so 'śubhāni muhur muhuḥ |
शून्यम् आवसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः ॥ (३।२)
śūnyam āvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ ||
उद्भ्रमन्न् इव वेगेन विक्षिपन् रघुनन्दनः । (४।१)
udbhramann iva vegena vikṣipan raghunandanaḥ |
श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीम् इव ॥ (५।२)
śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīm iva ||
रुदन्तम् इव वृक्षैश् च म्लानपुष्पमृगद्विजम् । (६।१)
rudantam iva vṛkṣaiś ca mlānapuṣpamṛgadvijam |
श्रिया विहीनं विध्वस्तं संत्यक्तवनदैवतम् ॥ (६।२)
śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ saṃtyaktavanadaivatam ||
दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः ॥ (७।२)
dṛṣṭvā śūnyoṭajasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ ||
हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति । (८।१)
hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati |
निलीनाप्य् अथ वा भीरुर् अथ वा वनम् आश्रिता ॥ (८।२)
nilīnāpy atha vā bhīrur atha vā vanam āśritā ||
गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्य् अपि च वा पुनः । (९।१)
gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalāny api ca vā punaḥ |
अथ वा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता ॥ (९।२)
atha vā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā ||
यत्नान् मृगयमाणस् तु नाससाद वने प्रियाम् । (१०।१)
yatnān mṛgayamāṇas tu nāsasāda vane priyām |
शोकरक्तेक्षणः शोकाद् उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ (१०।२)
śokaraktekṣaṇaḥ śokād unmatta iva lakṣyate ||
वृक्षाद् वृक्षं प्रधावन् स गिरींश् चापि नदीन् नदीम् । (११।१)
vṛkṣād vṛkṣaṃ pradhāvan sa girīṃś cāpi nadīn nadīm |
अस्ति कच्चित् त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया । (१२।१)
asti kaccit tvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā |
शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥ (१३।२)
śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī ||
अथ वार्जुन शंस त्वं प्रियां ताम् अर्जुनप्रियाम् । (१४।१)
atha vārjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tām arjunapriyām |
ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम् । (१५।१)
kakubhaḥ kakubhoruṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm |
लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्य् एष वनस्पतिः ॥ (१५।२)
latāpallavapuṣpāḍhyo bhāti hy eṣa vanaspatiḥ ||
भ्रमरैर् उपगीतश् च यथा द्रुमवरो ह्य् अयम् । (१६।१)
bhramarair upagītaś ca yathā drumavaro hy ayam |
एष व्यक्तं विजानाति तिलकस् तिलकप्रियाम् ॥ (१६।२)
eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakas tilakapriyām ||
त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम् ॥ (१७।२)
tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsaṃdarśanena mām ||
यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बु जाम्बूनदप्रभा । (१९।१)
yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambu jāmbūnadaprabhā |
प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे ॥ (१९।२)
priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me ||
मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत् ॥ (२०।२)
mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhiḥ sahitā bhavet ||
गज सा गजनासोरुर् यदि दृष्टा त्वया भवेत् । (२१।१)
gaja sā gajanāsorur yadi dṛṣṭā tvayā bhavet |
तां मन्ये विदितां तुभ्यम् आख्याहि वरवारण ॥ (२१।२)
tāṃ manye viditāṃ tubhyam ākhyāhi varavāraṇa ||
शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना । (२२।१)
śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā |
मैथिली मम विश्रब्धः कथयस्व न ते भयम् ॥ (२२।२)
maithilī mama viśrabdhaḥ kathayasva na te bhayam ||
किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे । (२३।१)
kiṃ dhāvasi priye nūnaṃ dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe |
वृक्षेणाच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ (२३।२)
vṛkṣeṇācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase ||
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न ते ऽस्ति करुणा मयि । (२४।१)
tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te 'sti karuṇā mayi |
नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं माम् उपेक्षसे ॥ (२४।२)
nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ mām upekṣase ||
धावन्त्य् अपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्य् अस्ति सौहृदम् ॥ (२५।२)
dhāvanty api mayā dṛṣṭā tiṣṭha yady asti sauhṛdam ||
कृच्छ्रं प्राप्तं हि मां नूनं यथोपेक्षितुम् अर्हति ॥ (२६।२)
kṛcchraṃ prāptaṃ hi māṃ nūnaṃ yathopekṣitum arhati ||
व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः । (२७।१)
vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ |
विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥ (२७।२)
vibhajyāṅgāni sarvāṇi mayā virahitā priyā ||
नूनं तच् छुभदन्तौष्ठं मुखं निष्प्रभतां गतम् । (२८।१)
nūnaṃ tac chubhadantauṣṭhaṃ mukhaṃ niṣprabhatāṃ gatam |
सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयशोभिता ॥ (२८।२)
sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveyaśobhitā ||
कोमला विलपन्त्यास् तु कान्ताया भक्षिता शुभा । (२९।१)
komalā vilapantyās tu kāntāyā bhakṣitā śubhā |
नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ ॥ (२९।२)
nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau ||
सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा । (३१।१)
sārtheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā |
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्वचित् ॥ (३१।२)
hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kvacit ||
हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः । (३२।१)
hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ |
इत्य् एवं विलपन् रामः परिधावन् वनाद् वनम् ॥ (३२।२)
ity evaṃ vilapan rāmaḥ paridhāvan vanād vanam ||
क्वचिद् उद्भ्रमते वेगात् क्वचिद् विभ्रमते बलात् । (३३।१)
kvacid udbhramate vegāt kvacid vibhramate balāt |
क्वचिन् मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः ॥ (३३।२)
kvacin matta ivābhāti kāntānveṣaṇatatparaḥ ||
काननानि च वेगेन भ्रमत्य् अपरिसंस्थितः ॥ (३४।२)
kānanāni ca vegena bhramaty aparisaṃsthitaḥ ||
तथा स गत्वा विपुलं महद् वनं परीत्य सर्वं त्व् अथ मैथिलीं प्रति । (३५।१)
tathā sa gatvā vipulaṃ mahad vanaṃ parītya sarvaṃ tv atha maithilīṃ prati |
अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥ (३५।२)
aniṣṭhitāśaḥ sa cakāra mārgaṇe punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.