Rām, 4, 25
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः शोकाभिसंतप्तं सुग्रीवं क्लिन्नवासनम् । (१।१)
tataḥ śokābhisaṃtaptaṃ sugrīvaṃ klinnavāsanam |
स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पितामहम् इवर्षयः ॥ (२।२)
sthitāḥ prāñjalayaḥ sarve pitāmaham ivarṣayaḥ ||
अब्रवीत् प्राञ्जलिर् वाक्यं हनुमान् मारुतात्मजः ॥ (३।२)
abravīt prāñjalir vākyaṃ hanumān mārutātmajaḥ ||
वानराणां सुदुष्प्रापं प्राप्तो राज्यम् इदं प्रभो ॥ (४।२)
vānarāṇāṃ suduṣprāpaṃ prāpto rājyam idaṃ prabho ||
स्नातो ऽयं विविधैर् गन्धैर् औषधैश् च यथाविधि । (६।१)
snāto 'yaṃ vividhair gandhair auṣadhaiś ca yathāvidhi |
अर्चयिष्यति रत्नैश् च माल्यैश् च त्वां विशेषतः ॥ (६।२)
arcayiṣyati ratnaiś ca mālyaiś ca tvāṃ viśeṣataḥ ||
इमां गिरिगुहां रम्याम् अभिगन्तुम् इतो ऽर्हसि । (७।१)
imāṃ giriguhāṃ ramyām abhigantum ito 'rhasi |
कुरुष्व स्वामिसम्बन्धं वानरान् संप्रहर्षयन् ॥ (७।२)
kuruṣva svāmisambandhaṃ vānarān saṃpraharṣayan ||
प्रत्युवाच हनूमन्तं बुद्धिमान् वाक्यकोविदः ॥ (८।२)
pratyuvāca hanūmantaṃ buddhimān vākyakovidaḥ ||
चतुर्दशसमाः सौम्य ग्रामं वा यदि वा पुरम् । (९।१)
caturdaśasamāḥ saumya grāmaṃ vā yadi vā puram |
न प्रवेक्ष्यामि हनुमन् पितुर् निर्देशपालकः ॥ (९।२)
na pravekṣyāmi hanuman pitur nirdeśapālakaḥ ||
सुसमृद्धां गुहां दिव्यां सुग्रीवो वानरर्षभः । (१०।१)
susamṛddhāṃ guhāṃ divyāṃ sugrīvo vānararṣabhaḥ |
प्रविष्टो विधिवद् वीरः क्षिप्रं राज्ये ऽभिषिच्यताम् ॥ (१०।२)
praviṣṭo vidhivad vīraḥ kṣipraṃ rājye 'bhiṣicyatām ||
एवम् उक्त्वा हनूमन्तं रामः सुग्रीवम् अब्रवीत् । (११।१)
evam uktvā hanūmantaṃ rāmaḥ sugrīvam abravīt |
इमम् अप्य् अङ्गदं वीर यौवराज्ये ऽभिषेचय ॥ (११।२)
imam apy aṅgadaṃ vīra yauvarājye 'bhiṣecaya ||
पूर्वो ऽयं वार्षिको मासः श्रावणः सलिलागमः । (१२।१)
pūrvo 'yaṃ vārṣiko māsaḥ śrāvaṇaḥ salilāgamaḥ |
प्रवृत्ताः सौम्य चत्वारो मासा वार्षिकसंज्ञिताः ॥ (१२।२)
pravṛttāḥ saumya catvāro māsā vārṣikasaṃjñitāḥ ||
नायम् उद्योगसमयः प्रविश त्वं पुरीं शुभाम् । (१३।१)
nāyam udyogasamayaḥ praviśa tvaṃ purīṃ śubhām |
अस्मिन् वत्स्याम्य् अहं सौम्य पर्वते सहलक्ष्मणः ॥ (१३।२)
asmin vatsyāmy ahaṃ saumya parvate sahalakṣmaṇaḥ ||
कार्त्तिके समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यत । (१५।१)
kārttike samanuprāpte tvaṃ rāvaṇavadhe yata |
एष नः समयः सौम्य प्रविश त्वं स्वम् आलयम् । (१५।२)
eṣa naḥ samayaḥ saumya praviśa tvaṃ svam ālayam |
अभिषिञ्चस्व राज्ये च सुहृदः संप्रहर्षय ॥ (१५।३)
abhiṣiñcasva rājye ca suhṛdaḥ saṃpraharṣaya ||
प्रविवेश पुरीं रम्यां किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥ (१६।२)
praviveśa purīṃ ramyāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām ||
अभिवाद्य प्रहृष्टानि सर्वतः पर्यवारयन् ॥ (१७।२)
abhivādya prahṛṣṭāni sarvataḥ paryavārayan ||
ततः प्रकृतयः सर्वा दृष्ट्वा हरिगणेश्वरम् । (१८।१)
tataḥ prakṛtayaḥ sarvā dṛṣṭvā harigaṇeśvaram |
प्रणम्य मूर्ध्ना पतिता वसुधायां समाहिताः ॥ (१८।२)
praṇamya mūrdhnā patitā vasudhāyāṃ samāhitāḥ ||
सुग्रीवः प्रकृतीः सर्वाः सम्भाष्योत्थाप्य वीर्यवान् । (१९।१)
sugrīvaḥ prakṛtīḥ sarvāḥ sambhāṣyotthāpya vīryavān |
भ्रातुर् अन्तःपुरं सौम्यं प्रविवेश महाबलः ॥ (१९।२)
bhrātur antaḥpuraṃ saumyaṃ praviveśa mahābalaḥ ||
प्रविश्य त्व् अभिनिष्क्रान्तं सुग्रीवं वानरर्षभम् । (२०।१)
praviśya tv abhiniṣkrāntaṃ sugrīvaṃ vānararṣabham |
अभ्यषिञ्चन्त सुहृदः सहस्राक्षम् इवामराः ॥ (२०।२)
abhyaṣiñcanta suhṛdaḥ sahasrākṣam ivāmarāḥ ||
तस्य पाण्डुरम् आजह्रुश् छत्त्रं हेमपरिष्कृतम् । (२१।१)
tasya pāṇḍuram ājahruś chattraṃ hemapariṣkṛtam |
सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान् कुसुमानि च ॥ (२२।२)
sakṣīrāṇāṃ ca vṛkṣāṇāṃ prarohān kusumāni ca ||
शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम् । (२३।१)
śuklāni caiva vastrāṇi śvetaṃ caivānulepanam |
सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्य् अम्बुजानि च ॥ (२३।२)
sugandhīni ca mālyāni sthalajāny ambujāni ca ||
चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश् च विविधान् बहून् । (२४।१)
candanāni ca divyāni gandhāṃś ca vividhān bahūn |
दधि चर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्य् उपानहौ । (२५।१)
dadhi carma ca vaiyāghraṃ vārāhī cāpy upānahau |
आजग्मुस् तत्र मुदिता वराः कन्यास् तु षोडश ॥ (२५।३)
ājagmus tatra muditā varāḥ kanyās tu ṣoḍaśa ||
ततस् ते वानरश्रेष्ठं यथाकालं यथाविधि । (२६।१)
tatas te vānaraśreṣṭhaṃ yathākālaṃ yathāvidhi |
रत्नैर् वस्त्रैश् च भक्ष्यैश् च तोषयित्वा द्विजर्षभान् ॥ (२६।२)
ratnair vastraiś ca bhakṣyaiś ca toṣayitvā dvijarṣabhān ||
मन्त्रपूतेन हविषा हुत्वा मन्त्रविदो जनाः ॥ (२७।२)
mantrapūtena haviṣā hutvā mantravido janāḥ ||
प्राङ्मुखं विविधैर् मन्त्रैः स्थापयित्वा वरासने । (२९।१)
prāṅmukhaṃ vividhair mantraiḥ sthāpayitvā varāsane |
नदीनदेभ्यः संहृत्य तीर्थेभ्यश् च समन्ततः ॥ (२९।२)
nadīnadebhyaḥ saṃhṛtya tīrthebhyaś ca samantataḥ ||
आहृत्य च समुद्रेभ्यः सर्वेभ्यो वानरर्षभाः । (३०।१)
āhṛtya ca samudrebhyaḥ sarvebhyo vānararṣabhāḥ |
शुभैर् वृषभशृङ्गैश् च कलशैश् चापि काञ्चनैः । (३१।१)
śubhair vṛṣabhaśṛṅgaiś ca kalaśaiś cāpi kāñcanaiḥ |
मैन्दश् च द्विविदश् चैव हनूमाञ् जाम्बवान् नलः ॥ (३२।२)
maindaś ca dvividaś caiva hanūmāñ jāmbavān nalaḥ ||
अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना । (३३।१)
abhyaṣiñcanta sugrīvaṃ prasannena sugandhinā |
प्रचुक्रुशुर् महात्मानो हृष्टास् तत्र सहस्रशः ॥ (३४।२)
pracukruśur mahātmāno hṛṣṭās tatra sahasraśaḥ ||
रामस्य तु वचः कुर्वन् सुग्रीवो हरिपुंगवः । (३५।१)
rāmasya tu vacaḥ kurvan sugrīvo haripuṃgavaḥ |
अङ्गदं सम्परिष्वज्य यौवराज्ये ऽभिषेचयत् ॥ (३५।२)
aṅgadaṃ sampariṣvajya yauvarājye 'bhiṣecayat ||
अङ्गदे चाभिषिक्ते तु सानुक्रोशाः प्लवंगमाः । (३६।१)
aṅgade cābhiṣikte tu sānukrośāḥ plavaṃgamāḥ |
साधु साध्व् इति सुग्रीवं महात्मानो ऽभ्यपूजयन् ॥ (३६।२)
sādhu sādhv iti sugrīvaṃ mahātmāno 'bhyapūjayan ||
निवेद्य रामाय तदा महात्मने महाभिषेकं कपिवाहिनीपतिः । (३८।१)
nivedya rāmāya tadā mahātmane mahābhiṣekaṃ kapivāhinīpatiḥ |
रुमां च भार्यां प्रतिलभ्य वीर्यवान् अवाप राज्यं त्रिदशाधिपो यथा ॥ (३८।२)
rumāṃ ca bhāryāṃ pratilabhya vīryavān avāpa rājyaṃ tridaśādhipo yathā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.