Rām, 4, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
असंशयं प्रज्वलितैस् तीक्ष्णैर् मर्मातिगैः शरैः । (२।१)
asaṃśayaṃ prajvalitais tīkṣṇair marmātigaiḥ śaraiḥ |
त्वं दहेः कुपितो लोकान् युगान्त इव भास्करः ॥ (२।२)
tvaṃ daheḥ kupito lokān yugānta iva bhāskaraḥ ||
वालिनः पौरुषं यत् तद् यच् च वीर्यं धृतिश् च या । (३।१)
vālinaḥ pauruṣaṃ yat tad yac ca vīryaṃ dhṛtiś ca yā |
तन् ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ (३।२)
tan mamaikamanāḥ śrutvā vidhatsva yadanantaram ||
समुद्रात् पश्चिमात् पूर्वं दक्षिणाद् अपि चोत्तरम् । (४।१)
samudrāt paścimāt pūrvaṃ dakṣiṇād api cottaram |
क्रामत्य् अनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः ॥ (४।२)
krāmaty anudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ ||
अग्राण्य् आरुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्य् अपि । (५।१)
agrāṇy āruhya śailānāṃ śikharāṇi mahānty api |
ऊर्ध्वम् उत्क्षिप्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान् ॥ (५।२)
ūrdhvam utkṣipya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān ||
वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानाच् च मोहितः । (८।१)
vīryotsekena duṣṭātmā varadānāc ca mohitaḥ |
मम युद्धं प्रयच्छेति तम् उवाच महार्णवम् ॥ (९।२)
mama yuddhaṃ prayaccheti tam uvāca mahārṇavam ||
ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः । (१०।१)
tataḥ samudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ |
समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद । (११।१)
samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada |
श्रूयताम् अभिधास्यामि यस् ते युद्धं प्रदास्यति ॥ (११।२)
śrūyatām abhidhāsyāmi yas te yuddhaṃ pradāsyati ||
शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवान् इति विश्रुतः ॥ (१२।२)
śaṃkaraśvaśuro nāmnā himavān iti viśrutaḥ ||
स समर्थस् तव प्रीतिम् अतुलां कर्तुम् आहवे ॥ (१३।२)
sa samarthas tava prītim atulāṃ kartum āhave ||
तं भीतम् इति विज्ञाय समुद्रम् असुरोत्तमः । (१४।१)
taṃ bhītam iti vijñāya samudram asurottamaḥ |
हिमवद्वनम् आगच्छच् छरश् चापाद् इव च्युतः ॥ (१४।२)
himavadvanam āgacchac charaś cāpād iva cyutaḥ ||
ततस् तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रविपुलाः शिलाः । (१५।१)
tatas tasya gireḥ śvetā gajendravipulāḥ śilāḥ |
चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर् विननाद च ॥ (१५।२)
cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhir vinanāda ca ||
ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः । (१६।१)
tataḥ śvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ |
हिमवान् अब्रवीद् वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः ॥ (१६।२)
himavān abravīd vākyaṃ sva eva śikhare sthitaḥ ||
क्लेष्टुम् अर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल । (१७।१)
kleṣṭum arhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala |
रणकर्मस्व् अकुशलस् तपस्विशरणं ह्य् अहम् ॥ (१७।२)
raṇakarmasv akuśalas tapasviśaraṇaṃ hy aham ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः । (१८।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ |
उवाच दुन्दुभिर् वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ (१८।२)
uvāca dundubhir vākyaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ ||
यदि युद्धे ऽसमर्थस् त्वं मद्भयाद् वा निरुद्यमः । (१९।१)
yadi yuddhe 'samarthas tvaṃ madbhayād vā nirudyamaḥ |
तम् आचक्ष्व प्रदद्यान् मे यो ऽद्य युद्धं युयुत्सतः ॥ (१९।२)
tam ācakṣva pradadyān me yo 'dya yuddhaṃ yuyutsataḥ ||
हिमवान् अब्रवीद् वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः । (२०।१)
himavān abravīd vākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |
अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात् तम् असुरोत्तमम् ॥ (२०।२)
anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāt tam asurottamam ||
अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्किन्धाम् अतुलप्रभाम् ॥ (२१।२)
adhyāste vānaraḥ śrīmān kiṣkindhām atulaprabhām ||
स समर्थो महाप्राज्ञस् तव युद्धविशारदः । (२२।१)
sa samartho mahāprājñas tava yuddhaviśāradaḥ |
द्वंद्वयुद्धं महद् दातुं नमुचेर् इव वासवः ॥ (२२।२)
dvaṃdvayuddhaṃ mahad dātuṃ namucer iva vāsavaḥ ||
तं शीघ्रम् अभिगच्छ त्वं यदि युद्धम् इहेच्छसि । (२३।१)
taṃ śīghram abhigaccha tvaṃ yadi yuddham ihecchasi |
स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि ॥ (२३।२)
sa hi durdharṣaṇo nityaṃ śūraḥ samarakarmaṇi ||
श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं क्रोधाविष्टः स दुन्दुभिः । (२४।१)
śrutvā himavato vākyaṃ krodhāviṣṭaḥ sa dundubhiḥ |
जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस् तदा ॥ (२४।२)
jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinas tadā ||
धारयन् माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः । (२५।१)
dhārayan māhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ |
ततस् तु द्वारम् आगम्य किष्किन्धाया महाबलः । (२६।१)
tatas tu dvāram āgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ |
ननर्द कम्पयन् भूमिं दुन्दुभिर् दुन्दुभिर् यथा ॥ (२६।२)
nanarda kampayan bhūmiṃ dundubhir dundubhir yathā ||
समीपजान् द्रुमान् भञ्जन् वसुधां दारयन् खुरैः । (२७।१)
samīpajān drumān bhañjan vasudhāṃ dārayan khuraiḥ |
विषाणेनोल्लिखन् दर्पात् तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥ (२७।२)
viṣāṇenollikhan darpāt taddvāraṃ dvirado yathā ||
अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दम् अमर्षणः । (२८।१)
antaḥpuragato vālī śrutvā śabdam amarṣaṇaḥ |
निष्पपात सह स्त्रीभिस् ताराभिर् इव चन्द्रमाः ॥ (२८।२)
niṣpapāta saha strībhis tārābhir iva candramāḥ ||
मितं व्यक्ताक्षरपदं तम् उवाच स दुन्दुभिम् । (२९।१)
mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tam uvāca sa dundubhim |
किमर्थं नगरद्वारम् इदं रुद्ध्वा विनर्दसि । (३०।१)
kimarthaṃ nagaradvāram idaṃ ruddhvā vinardasi |
दुन्दुभे विदितो मे ऽसि रक्ष प्राणान् महाबल ॥ (३०।२)
dundubhe vidito me 'si rakṣa prāṇān mahābala ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः । (३१।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ |
उवाच दुन्दुभिर् वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ (३१।२)
uvāca dundubhir vākyaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ ||
न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुम् अर्हसि । (३२।१)
na tvaṃ strīsaṃnidhau vīra vacanaṃ vaktum arhasi |
मम युद्धं प्रयच्छ त्वं ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥ (३२।२)
mama yuddhaṃ prayaccha tvaṃ tato jñāsyāmi te balam ||
अथ वा धारयिष्यामि क्रोधम् अद्य निशाम् इमाम् । (३३।१)
atha vā dhārayiṣyāmi krodham adya niśām imām |
यो हि मत्तं प्रमत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम् । (३४।१)
yo hi mattaṃ pramattaṃ vā suptaṃ vā rahitaṃ bhṛśam |
हन्यात् स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम् ॥ (३४।२)
hanyāt sa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam ||
स प्रहस्याब्रवीन् मन्दं क्रोधात् तम् असुरोत्तमम् । (३५।१)
sa prahasyābravīn mandaṃ krodhāt tam asurottamam |
विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास् ताराप्रभृतिकास् तदा ॥ (३५।२)
visṛjya tāḥ striyaḥ sarvās tārāprabhṛtikās tadā ||
मत्तो ऽयम् इति मा मंस्था यद्य् अभीतो ऽसि संयुगे । (३६।१)
matto 'yam iti mā maṃsthā yady abhīto 'si saṃyuge |
मदो ऽयं सम्प्रहारे ऽस्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम् ॥ (३६।२)
mado 'yaṃ samprahāre 'smin vīrapānaṃ samarthyatām ||
तम् एवम् उक्त्वा संक्रुद्धो मालाम् उत्क्षिप्य काञ्चनीम् । (३७।१)
tam evam uktvā saṃkruddho mālām utkṣipya kāñcanīm |
पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥ (३७।२)
pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata ||
विषाणयोर् गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम् । (३८।१)
viṣāṇayor gṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisaṃnibham |
वाली व्यापातयांचक्रे ननर्द च महास्वनम् ॥ (३८।२)
vālī vyāpātayāṃcakre nanarda ca mahāsvanam ||
युद्धे प्राणहरे तस्मिन् निष्पिष्टो दुन्दुभिस् तदा । (३९।१)
yuddhe prāṇahare tasmin niṣpiṣṭo dundubhis tadā |
श्रोत्राभ्याम् अथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः । (३९।२)
śrotrābhyām atha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ |
तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वम् अचेतनम् । (४०।१)
taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvam acetanam |
तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः । (४१।१)
tasya vegapraviddhasya vaktrāt kṣatajabindavaḥ |
प्रपेतुर् मारुतोत्क्षिप्ता मतंगस्याश्रमं प्रति ॥ (४१।२)
prapetur mārutotkṣiptā mataṃgasyāśramaṃ prati ||
तान् दृष्ट्वा पतितांस् तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः । (४२।१)
tān dṛṣṭvā patitāṃs tatra muniḥ śoṇitavipruṣaḥ |
उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति । (४२।२)
utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vālinaṃ prati |
इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत् । (४२।३)
iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya vadho bhavet |
स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥ (४२।४)
sa maharṣiṃ samāsādya yācate sma kṛtāñjaliḥ ||
प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर् द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥ (४३।२)
praveṣṭuṃ necchati harir draṣṭuṃ vāpi nareśvara ||
तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहम् इदं राम महावनम् । (४४।१)
tasyāpraveśaṃ jñātvāham idaṃ rāma mahāvanam |
एषो ऽस्थिनिचयस् तस्य दुन्दुभेः संप्रकाशते । (४५।१)
eṣo 'sthinicayas tasya dundubheḥ saṃprakāśate |
वीर्योत्सेकान् निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान् ॥ (४५।२)
vīryotsekān nirastasya girikūṭanibho mahān ||
यत्रैकं घटते वाली निष्पत्त्रयितुम् ओजसा ॥ (४६।२)
yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpattrayitum ojasā ||
एतद् अस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम् । (४७।१)
etad asyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakāśitam |
कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप ॥ (४७।२)
kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa ||
यदि भिन्द्याद् भवान् सालान् इमांस् त्व् एकेषुणा ततः । (४८।१)
yadi bhindyād bhavān sālān imāṃs tv ekeṣuṇā tataḥ |
जानीयां त्वां महाबाहो समर्थं वालिनो वधे ॥ (४८।२)
jānīyāṃ tvāṃ mahābāho samarthaṃ vālino vadhe ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः । (४९।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ |
राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया । (४९।२)
rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā |
क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनर् अब्रवीत् । (५०।१)
kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punar abravīt |
लक्ष्मणस्याग्रतो रामम् इदं वचनम् अर्थवत् ॥ (५०।२)
lakṣmaṇasyāgrato rāmam idaṃ vacanam arthavat ||
आर्द्रः समांसप्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे । (५१।१)
ārdraḥ samāṃsapratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe |
लघुः सम्प्रति निर्मांसस् तृणभूतश् च राघव । (५१।२)
laghuḥ samprati nirmāṃsas tṛṇabhūtaś ca rāghava |
नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम् ॥ (५१।३)
nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vādhikam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.