रामायणRāmāyaṇa

Rām, 4, 11

269 of 606 · 107 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् । (१।१)

rāmasya vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam |

1.2१.२

सुग्रीवः पूजयांचक्रे राघवं प्रशशंस च ॥ (१।२)

sugrīvaḥ pūjayāṃcakre rāghavaṃ praśaśaṃsa ca ||

2.1२.१

असंशयं प्रज्वलितैस् तीक्ष्णैर् मर्मातिगैः शरैः । (२।१)

asaṃśayaṃ prajvalitais tīkṣṇair marmātigaiḥ śaraiḥ |

2.2२.२

त्वं दहेः कुपितो लोकान् युगान्त इव भास्करः ॥ (२।२)

tvaṃ daheḥ kupito lokān yugānta iva bhāskaraḥ ||

3.1३.१

वालिनः पौरुषं यत् तद् यच् च वीर्यं धृतिश् च या । (३।१)

vālinaḥ pauruṣaṃ yat tad yac ca vīryaṃ dhṛtiś ca yā |

3.2३.२

तन् ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ (३।२)

tan mamaikamanāḥ śrutvā vidhatsva yadanantaram ||

4.1४.१

समुद्रात् पश्चिमात् पूर्वं दक्षिणाद् अपि चोत्तरम् । (४।१)

samudrāt paścimāt pūrvaṃ dakṣiṇād api cottaram |

4.2४.२

क्रामत्य् अनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः ॥ (४।२)

krāmaty anudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ ||

5.1५.१

अग्राण्य् आरुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्य् अपि । (५।१)

agrāṇy āruhya śailānāṃ śikharāṇi mahānty api |

5.2५.२

ऊर्ध्वम् उत्क्षिप्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान् ॥ (५।२)

ūrdhvam utkṣipya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān ||

6.1६.१

बहवः सारवन्तश् च वनेषु विविधा द्रुमाः । (६।१)

bahavaḥ sāravantaś ca vaneṣu vividhā drumāḥ |

6.2६.२

वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयतात्मनः ॥ (६।२)

vālinā tarasā bhagnā balaṃ prathayatātmanaḥ ||

7.1७.१

महिषो दुन्दुभिर् नाम कैलासशिखरप्रभः । (७।१)

mahiṣo dundubhir nāma kailāsaśikharaprabhaḥ |

7.2७.२

बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान् ॥ (७।२)

balaṃ nāgasahasrasya dhārayāmāsa vīryavān ||

8.1८.१

वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानाच् च मोहितः । (८।१)

vīryotsekena duṣṭātmā varadānāc ca mohitaḥ |

8.2८.२

जगाम स महाकायः समुद्रं सरितां पतिम् ॥ (८।२)

jagāma sa mahākāyaḥ samudraṃ saritāṃ patim ||

9.1९.१

ऊर्मिमन्तम् अतिक्रम्य सागरं रत्नसंचयम् । (९।१)

ūrmimantam atikramya sāgaraṃ ratnasaṃcayam |

9.2९.२

मम युद्धं प्रयच्छेति तम् उवाच महार्णवम् ॥ (९।२)

mama yuddhaṃ prayaccheti tam uvāca mahārṇavam ||

10.1१०.१

ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः । (१०।१)

tataḥ samudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ |

10.2१०.२

अब्रवीद् वचनं राजन्न् असुरं कालचोदितम् ॥ (१०।२)

abravīd vacanaṃ rājann asuraṃ kālacoditam ||

11.1११.१

समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद । (११।१)

samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada |

11.2११.२

श्रूयताम् अभिधास्यामि यस् ते युद्धं प्रदास्यति ॥ (११।२)

śrūyatām abhidhāsyāmi yas te yuddhaṃ pradāsyati ||

12.1१२.१

शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम् । (१२।१)

śailarājo mahāraṇye tapasviśaraṇaṃ param |

12.2१२.२

शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवान् इति विश्रुतः ॥ (१२।२)

śaṃkaraśvaśuro nāmnā himavān iti viśrutaḥ ||

13.1१३.१

गुहाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः । (१३।१)

guhāprasravaṇopeto bahukandaranirjharaḥ |

13.2१३.२

स समर्थस् तव प्रीतिम् अतुलां कर्तुम् आहवे ॥ (१३।२)

sa samarthas tava prītim atulāṃ kartum āhave ||

14.1१४.१

तं भीतम् इति विज्ञाय समुद्रम् असुरोत्तमः । (१४।१)

taṃ bhītam iti vijñāya samudram asurottamaḥ |

14.2१४.२

हिमवद्वनम् आगच्छच् छरश् चापाद् इव च्युतः ॥ (१४।२)

himavadvanam āgacchac charaś cāpād iva cyutaḥ ||

15.1१५.१

ततस् तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रविपुलाः शिलाः । (१५।१)

tatas tasya gireḥ śvetā gajendravipulāḥ śilāḥ |

15.2१५.२

चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर् विननाद च ॥ (१५।२)

cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhir vinanāda ca ||

16.1१६.१

ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः । (१६।१)

tataḥ śvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ |

16.2१६.२

हिमवान् अब्रवीद् वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः ॥ (१६।२)

himavān abravīd vākyaṃ sva eva śikhare sthitaḥ ||

17.1१७.१

क्लेष्टुम् अर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल । (१७।१)

kleṣṭum arhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala |

17.2१७.२

रणकर्मस्व् अकुशलस् तपस्विशरणं ह्य् अहम् ॥ (१७।२)

raṇakarmasv akuśalas tapasviśaraṇaṃ hy aham ||

18.1१८.१

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः । (१८।१)

tasya tadvacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ |

18.2१८.२

उवाच दुन्दुभिर् वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ (१८।२)

uvāca dundubhir vākyaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ ||

19.1१९.१

यदि युद्धे ऽसमर्थस् त्वं मद्भयाद् वा निरुद्यमः । (१९।१)

yadi yuddhe 'samarthas tvaṃ madbhayād vā nirudyamaḥ |

19.2१९.२

तम् आचक्ष्व प्रदद्यान् मे यो ऽद्य युद्धं युयुत्सतः ॥ (१९।२)

tam ācakṣva pradadyān me yo 'dya yuddhaṃ yuyutsataḥ ||

20.1२०.१

हिमवान् अब्रवीद् वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः । (२०।१)

himavān abravīd vākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |

20.2२०.२

अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात् तम् असुरोत्तमम् ॥ (२०।२)

anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāt tam asurottamam ||

21.1२१.१

वाली नाम महाप्राज्ञः शक्रतुल्यपराक्रमः । (२१।१)

vālī nāma mahāprājñaḥ śakratulyaparākramaḥ |

21.2२१.२

अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्किन्धाम् अतुलप्रभाम् ॥ (२१।२)

adhyāste vānaraḥ śrīmān kiṣkindhām atulaprabhām ||

22.1२२.१

स समर्थो महाप्राज्ञस् तव युद्धविशारदः । (२२।१)

sa samartho mahāprājñas tava yuddhaviśāradaḥ |

22.2२२.२

द्वंद्वयुद्धं महद् दातुं नमुचेर् इव वासवः ॥ (२२।२)

dvaṃdvayuddhaṃ mahad dātuṃ namucer iva vāsavaḥ ||

23.1२३.१

तं शीघ्रम् अभिगच्छ त्वं यदि युद्धम् इहेच्छसि । (२३।१)

taṃ śīghram abhigaccha tvaṃ yadi yuddham ihecchasi |

23.2२३.२

स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि ॥ (२३।२)

sa hi durdharṣaṇo nityaṃ śūraḥ samarakarmaṇi ||

24.1२४.१

श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं क्रोधाविष्टः स दुन्दुभिः । (२४।१)

śrutvā himavato vākyaṃ krodhāviṣṭaḥ sa dundubhiḥ |

24.2२४.२

जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस् तदा ॥ (२४।२)

jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinas tadā ||

25.1२५.१

धारयन् माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः । (२५।१)

dhārayan māhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ |

25.2२५.२

प्रावृषीव महामेघस् तोयपूर्णो नभस्तले ॥ (२५।२)

prāvṛṣīva mahāmeghas toyapūrṇo nabhastale ||

26.1२६.१

ततस् तु द्वारम् आगम्य किष्किन्धाया महाबलः । (२६।१)

tatas tu dvāram āgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ |

26.2२६.२

ननर्द कम्पयन् भूमिं दुन्दुभिर् दुन्दुभिर् यथा ॥ (२६।२)

nanarda kampayan bhūmiṃ dundubhir dundubhir yathā ||

27.1२७.१

समीपजान् द्रुमान् भञ्जन् वसुधां दारयन् खुरैः । (२७।१)

samīpajān drumān bhañjan vasudhāṃ dārayan khuraiḥ |

27.2२७.२

विषाणेनोल्लिखन् दर्पात् तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥ (२७।२)

viṣāṇenollikhan darpāt taddvāraṃ dvirado yathā ||

28.1२८.१

अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दम् अमर्षणः । (२८।१)

antaḥpuragato vālī śrutvā śabdam amarṣaṇaḥ |

28.2२८.२

निष्पपात सह स्त्रीभिस् ताराभिर् इव चन्द्रमाः ॥ (२८।२)

niṣpapāta saha strībhis tārābhir iva candramāḥ ||

29.1२९.१

मितं व्यक्ताक्षरपदं तम् उवाच स दुन्दुभिम् । (२९।१)

mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tam uvāca sa dundubhim |

29.2२९.२

हरीणाम् ईश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम् ॥ (२९।२)

harīṇām īśvaro vālī sarveṣāṃ vanacāriṇām ||

30.1३०.१

किमर्थं नगरद्वारम् इदं रुद्ध्वा विनर्दसि । (३०।१)

kimarthaṃ nagaradvāram idaṃ ruddhvā vinardasi |

30.2३०.२

दुन्दुभे विदितो मे ऽसि रक्ष प्राणान् महाबल ॥ (३०।२)

dundubhe vidito me 'si rakṣa prāṇān mahābala ||

31.1३१.१

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः । (३१।१)

tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ |

31.2३१.२

उवाच दुन्दुभिर् वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ (३१।२)

uvāca dundubhir vākyaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ ||

32.1३२.१

न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुम् अर्हसि । (३२।१)

na tvaṃ strīsaṃnidhau vīra vacanaṃ vaktum arhasi |

32.2३२.२

मम युद्धं प्रयच्छ त्वं ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥ (३२।२)

mama yuddhaṃ prayaccha tvaṃ tato jñāsyāmi te balam ||

33.1३३.१

अथ वा धारयिष्यामि क्रोधम् अद्य निशाम् इमाम् । (३३।१)

atha vā dhārayiṣyāmi krodham adya niśām imām |

33.2३३.२

गृह्यताम् उदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर ॥ (३३।२)

gṛhyatām udayaḥ svairaṃ kāmabhogeṣu vānara ||

34.1३४.१

यो हि मत्तं प्रमत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम् । (३४।१)

yo hi mattaṃ pramattaṃ vā suptaṃ vā rahitaṃ bhṛśam |

34.2३४.२

हन्यात् स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम् ॥ (३४।२)

hanyāt sa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam ||

35.1३५.१

स प्रहस्याब्रवीन् मन्दं क्रोधात् तम् असुरोत्तमम् । (३५।१)

sa prahasyābravīn mandaṃ krodhāt tam asurottamam |

35.2३५.२

विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास् ताराप्रभृतिकास् तदा ॥ (३५।२)

visṛjya tāḥ striyaḥ sarvās tārāprabhṛtikās tadā ||

36.1३६.१

मत्तो ऽयम् इति मा मंस्था यद्य् अभीतो ऽसि संयुगे । (३६।१)

matto 'yam iti mā maṃsthā yady abhīto 'si saṃyuge |

36.2३६.२

मदो ऽयं सम्प्रहारे ऽस्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम् ॥ (३६।२)

mado 'yaṃ samprahāre 'smin vīrapānaṃ samarthyatām ||

37.1३७.१

तम् एवम् उक्त्वा संक्रुद्धो मालाम् उत्क्षिप्य काञ्चनीम् । (३७।१)

tam evam uktvā saṃkruddho mālām utkṣipya kāñcanīm |

37.2३७.२

पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥ (३७।२)

pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata ||

38.1३८.१

विषाणयोर् गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम् । (३८।१)

viṣāṇayor gṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisaṃnibham |

38.2३८.२

वाली व्यापातयांचक्रे ननर्द च महास्वनम् ॥ (३८।२)

vālī vyāpātayāṃcakre nanarda ca mahāsvanam ||

39.1३९.१

युद्धे प्राणहरे तस्मिन् निष्पिष्टो दुन्दुभिस् तदा । (३९।१)

yuddhe prāṇahare tasmin niṣpiṣṭo dundubhis tadā |

39.2३९.२

श्रोत्राभ्याम् अथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः । (३९।२)

śrotrābhyām atha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ |

39.3३९.३

पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वम् आगतः ॥ (३९।३)

papāta ca mahākāyaḥ kṣitau pañcatvam āgataḥ ||

40.1४०.१

तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वम् अचेतनम् । (४०।१)

taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvam acetanam |

40.2४०.२

चिक्षेप वेगवान् वाली वेगेनैकेन योजनम् ॥ (४०।२)

cikṣepa vegavān vālī vegenaikena yojanam ||

41.1४१.१

तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः । (४१।१)

tasya vegapraviddhasya vaktrāt kṣatajabindavaḥ |

41.2४१.२

प्रपेतुर् मारुतोत्क्षिप्ता मतंगस्याश्रमं प्रति ॥ (४१।२)

prapetur mārutotkṣiptā mataṃgasyāśramaṃ prati ||

42.1४२.१

तान् दृष्ट्वा पतितांस् तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः । (४२।१)

tān dṛṣṭvā patitāṃs tatra muniḥ śoṇitavipruṣaḥ |

42.2४२.२

उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति । (४२।२)

utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vālinaṃ prati |

42.3४२.३

इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत् । (४२।३)

iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya vadho bhavet |

42.4४२.४

स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥ (४२।४)

sa maharṣiṃ samāsādya yācate sma kṛtāñjaliḥ ||

43.1४३.१

ततः शापभयाद् भीत ऋश्यमूकं महागिरिम् । (४३।१)

tataḥ śāpabhayād bhīta ṛśyamūkaṃ mahāgirim |

43.2४३.२

प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर् द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥ (४३।२)

praveṣṭuṃ necchati harir draṣṭuṃ vāpi nareśvara ||

44.1४४.१

तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहम् इदं राम महावनम् । (४४।१)

tasyāpraveśaṃ jñātvāham idaṃ rāma mahāvanam |

44.2४४.२

विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः ॥ (४४।२)

vicarāmi sahāmātyo viṣādena vivarjitaḥ ||

45.1४५.१

एषो ऽस्थिनिचयस् तस्य दुन्दुभेः संप्रकाशते । (४५।१)

eṣo 'sthinicayas tasya dundubheḥ saṃprakāśate |

45.2४५.२

वीर्योत्सेकान् निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान् ॥ (४५।२)

vīryotsekān nirastasya girikūṭanibho mahān ||

46.1४६.१

इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः । (४६।१)

ime ca vipulāḥ sālāḥ sapta śākhāvalambinaḥ |

46.2४६.२

यत्रैकं घटते वाली निष्पत्त्रयितुम् ओजसा ॥ (४६।२)

yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpattrayitum ojasā ||

47.1४७.१

एतद् अस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम् । (४७।१)

etad asyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakāśitam |

47.2४७.२

कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप ॥ (४७।२)

kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa ||

48.1४८.१

यदि भिन्द्याद् भवान् सालान् इमांस् त्व् एकेषुणा ततः । (४८।१)

yadi bhindyād bhavān sālān imāṃs tv ekeṣuṇā tataḥ |

48.2४८.२

जानीयां त्वां महाबाहो समर्थं वालिनो वधे ॥ (४८।२)

jānīyāṃ tvāṃ mahābāho samarthaṃ vālino vadhe ||

49.1४९.१

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः । (४९।१)

tasya tadvacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ |

49.2४९.२

राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया । (४९।२)

rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā |

49.3४९.३

तोलयित्वा महाबाहुश् चिक्षेप दशयोजनम् ॥ (४९।३)

tolayitvā mahābāhuś cikṣepa daśayojanam ||

50.1५०.१

क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनर् अब्रवीत् । (५०।१)

kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punar abravīt |

50.2५०.२

लक्ष्मणस्याग्रतो रामम् इदं वचनम् अर्थवत् ॥ (५०।२)

lakṣmaṇasyāgrato rāmam idaṃ vacanam arthavat ||

51.1५१.१

आर्द्रः समांसप्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे । (५१।१)

ārdraḥ samāṃsapratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe |

51.2५१.२

लघुः सम्प्रति निर्मांसस् तृणभूतश् च राघव । (५१।२)

laghuḥ samprati nirmāṃsas tṛṇabhūtaś ca rāghava |

51.3५१.३

नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम् ॥ (५१।३)

nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vādhikam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 4, 11

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit