Rām, 1, 49
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः प्रागुत्तरां गत्वा रामः सौमित्रिणा सह । (१।१)
tataḥ prāguttarāṃ gatvā rāmaḥ saumitriṇā saha |
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य यज्ञवाटम् उपागमत् ॥ (१।२)
viśvāmitraṃ puraskṛtya yajñavāṭam upāgamat ||
साध्वी यज्ञसमृद्धिर् हि जनकस्य महात्मनः ॥ (२।२)
sādhvī yajñasamṛddhir hi janakasya mahātmanaḥ ||
देशो विधीयतां ब्रह्मन् यत्र वत्स्यामहे वयम् ॥ (४।२)
deśo vidhīyatāṃ brahman yatra vatsyāmahe vayam ||
रामस्य वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः । (५।१)
rāmasya vacanaṃ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ |
विश्वामित्रं मुनिश्रेष्ठं श्रुत्वा स नृपतिस् तदा । (६।१)
viśvāmitraṃ muniśreṣṭhaṃ śrutvā sa nṛpatis tadā |
ऋत्विजो ऽपि महात्मानस् त्व् अर्घ्यम् आदाय सत्वरम् । (७।१)
ṛtvijo 'pi mahātmānas tv arghyam ādāya satvaram |
विश्वामित्राय धर्मेण ददुर् मन्त्रपुरस्कृतम् ॥ (७।२)
viśvāmitrāya dharmeṇa dadur mantrapuraskṛtam ||
पप्रच्छ कुशलं राज्ञो यज्ञस्य च निरामयम् ॥ (८।२)
papraccha kuśalaṃ rājño yajñasya ca nirāmayam ||
स तांश् चापि मुनीन् पृष्ट्वा सोपाध्यायपुरोधसः । (९।१)
sa tāṃś cāpi munīn pṛṣṭvā sopādhyāyapurodhasaḥ |
यथान्यायं ततः सर्वैः समागच्छत् प्रहृष्टवान् ॥ (९।२)
yathānyāyaṃ tataḥ sarvaiḥ samāgacchat prahṛṣṭavān ||
आसने भगवान् आस्तां सहैभिर् मुनिसत्तमैः ॥ (१०।२)
āsane bhagavān āstāṃ sahaibhir munisattamaiḥ ||
पुरोधा ऋत्विजश् चैव राजा च सह मन्त्रिभिः ॥ (११।२)
purodhā ṛtvijaś caiva rājā ca saha mantribhiḥ ||
दृष्ट्वा स नृपतिस् तत्र विश्वामित्रम् अथाब्रवीत् ॥ (१२।२)
dṛṣṭvā sa nṛpatis tatra viśvāmitram athābravīt ||
अद्य यज्ञसमृद्धिर् मे सफला दैवतैः कृता । (१३।१)
adya yajñasamṛddhir me saphalā daivataiḥ kṛtā |
अद्य यज्ञफलं प्राप्तं भगवद्दर्शनान् मया ॥ (१३।२)
adya yajñaphalaṃ prāptaṃ bhagavaddarśanān mayā ||
धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगव । (१४।१)
dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yasya me munipuṃgava |
यज्ञोपसदनं ब्रह्मन् प्राप्तो ऽसि मुनिभिः सह ॥ (१४।२)
yajñopasadanaṃ brahman prāpto 'si munibhiḥ saha ||
द्वादशाहं तु ब्रह्मर्षे शेषम् आहुर् मनीषिणः । (१५।१)
dvādaśāhaṃ tu brahmarṣe śeṣam āhur manīṣiṇaḥ |
ततो भागार्थिनो देवान् द्रष्टुम् अर्हसि कौशिक ॥ (१५।२)
tato bhāgārthino devān draṣṭum arhasi kauśika ||
इत्य् उक्त्वा मुनिशार्दूलं प्रहृष्टवदनस् तदा । (१६।१)
ity uktvā muniśārdūlaṃ prahṛṣṭavadanas tadā |
पुनस् तं परिपप्रच्छ प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः ॥ (१६।२)
punas taṃ paripapraccha prāñjaliḥ prayato nṛpaḥ ||
पद्मपत्त्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ । (१८।१)
padmapattraviśālākṣau khaḍgatūṇīdhanurdharau |
यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकाद् इवामरौ । (१९।१)
yadṛcchayaiva gāṃ prāptau devalokād ivāmarau |
कथं पद्भ्याम् इह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने ॥ (१९।२)
kathaṃ padbhyām iha prāptau kimarthaṃ kasya vā mune ||
भूषयन्ताव् इमं देशं चन्द्रसूर्याव् इवाम्बरम् ॥ (२०।२)
bhūṣayantāv imaṃ deśaṃ candrasūryāv ivāmbaram ||
काकपक्षधरौ वीरौ श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः ॥ (२१।२)
kākapakṣadharau vīrau śrotum icchāmi tattvataḥ ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जनकस्य महात्मनः । (२२।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā janakasya mahātmanaḥ |
न्यवेदयन् महात्मानौ पुत्रौ दशरथस्य तौ ॥ (२२।२)
nyavedayan mahātmānau putrau daśarathasya tau ||
सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा । (२३।१)
siddhāśramanivāsaṃ ca rākṣasānāṃ vadhaṃ tathā |
तच् चागमनम् अव्यग्रं विशालायाश् च दर्शनम् ॥ (२३।२)
tac cāgamanam avyagraṃ viśālāyāś ca darśanam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.