Rām, 4, 33
Select a line for its word-by-word analysis.
तम् अप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभम् । (१।१)
tam apratihataṃ kruddhaṃ praviṣṭaṃ puruṣarṣabham |
सुग्रीवो लक्ष्मणं दृष्ट्वा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ (१।२)
sugrīvo lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā babhūva vyathitendriyaḥ ||
क्रुद्धं निःश्वसमानं तं प्रदीप्तम् इव तेजसा । (२।१)
kruddhaṃ niḥśvasamānaṃ taṃ pradīptam iva tejasā |
भ्रातुर् व्यसनसंतप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम् ॥ (२।२)
bhrātur vyasanasaṃtaptaṃ dṛṣṭvā daśarathātmajam ||
उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णम् आसनम् । (३।१)
utpapāta hariśreṣṭho hitvā sauvarṇam āsanam |
महान् महेन्द्रस्य यथा स्वलंकृत इव ध्वजः ॥ (३।२)
mahān mahendrasya yathā svalaṃkṛta iva dhvajaḥ ||
उत्पतन्तम् अनूत्पेतू रुमाप्रभृतयः स्त्रियः । (४।१)
utpatantam anūtpetū rumāprabhṛtayaḥ striyaḥ |
रुमा द्वितीयं सुग्रीवं नारीमध्यगतं स्थितम् । (६।१)
rumā dvitīyaṃ sugrīvaṃ nārīmadhyagataṃ sthitam |
अब्रवील् लक्ष्मणः क्रुद्धः सतारं शशिनं यथा ॥ (६।२)
abravīl lakṣmaṇaḥ kruddhaḥ satāraṃ śaśinaṃ yathā ||
सत्त्वाभिजनसम्पन्नः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः । (७।१)
sattvābhijanasampannaḥ sānukrośo jitendriyaḥ |
यस् तु राजा स्थितो ऽधर्मे मित्राणाम् उपकारिणाम् । (८।१)
yas tu rājā sthito 'dharme mitrāṇām upakāriṇām |
मिथ्याप्रतिज्ञां कुरुते को नृशंसतरस् ततः ॥ (८।२)
mithyāpratijñāṃ kurute ko nṛśaṃsataras tataḥ ||
पूर्वं कृतार्थो मित्राणां न तत् प्रतिकरोति यः । (१०।१)
pūrvaṃ kṛtārtho mitrāṇāṃ na tat pratikaroti yaḥ |
कृतघ्नः सर्वभूतानां स वध्यः प्लवगेश्वर ॥ (१०।२)
kṛtaghnaḥ sarvabhūtānāṃ sa vadhyaḥ plavageśvara ||
गीतो ऽयं ब्रह्मणा श्लोकः सर्वलोकनमस्कृतः । (११।१)
gīto 'yaṃ brahmaṇā ślokaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ |
दृष्ट्वा कृतघ्नं क्रुद्धेन तं निबोध प्लवंगम ॥ (११।२)
dṛṣṭvā kṛtaghnaṃ kruddhena taṃ nibodha plavaṃgama ||
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा । (१२।१)
brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā |
निष्कृतिर् विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ (१२।२)
niṣkṛtir vihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ ||
अनार्यस् त्वं कृतघ्नश् च मिथ्यावादी च वानर । (१३।१)
anāryas tvaṃ kṛtaghnaś ca mithyāvādī ca vānara |
पूर्वं कृतार्थो रामस्य न तत् प्रतिकरोषि यत् ॥ (१३।२)
pūrvaṃ kṛtārtho rāmasya na tat pratikaroṣi yat ||
सीताया मार्गणे यत्नः कर्तव्यः कृतम् इच्छता ॥ (१४।२)
sītāyā mārgaṇe yatnaḥ kartavyaḥ kṛtam icchatā ||
स त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तो मिथ्याप्रतिश्रवः । (१५।१)
sa tvaṃ grāmyeṣu bhogeṣu sakto mithyāpratiśravaḥ |
न त्वां रामो विजानीते सर्पं मण्डूकराविणम् ॥ (१५।२)
na tvāṃ rāmo vijānīte sarpaṃ maṇḍūkarāviṇam ||
हरीणां प्रापितो राज्यं त्वं दुरात्मा महात्मना ॥ (१६।२)
harīṇāṃ prāpito rājyaṃ tvaṃ durātmā mahātmanā ||
कृतं चेन् नाभिजानीषे रामस्याक्लिष्टकर्मणः । (१७।१)
kṛtaṃ cen nābhijānīṣe rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
सद्यस् त्वं निशितैर् बाणैर् हतो द्रक्ष्यसि वालिनम् ॥ (१७।२)
sadyas tvaṃ niśitair bāṇair hato drakṣyasi vālinam ||
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथम् अन्वगाः ॥ (१८।२)
samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipatham anvagāḥ ||
न नूनम् इक्ष्वाकुवरस्य कार्मुकाच् च्युताञ् शरान् पश्यसि वज्रसंनिभान् । (१९।१)
na nūnam ikṣvākuvarasya kārmukāc cyutāñ śarān paśyasi vajrasaṃnibhān |
ततः सुखं नाम निषेवसे सुखी न रामकार्यं मनसाप्य् अवेक्षसे ॥ (१९।२)
tataḥ sukhaṃ nāma niṣevase sukhī na rāmakāryaṃ manasāpy avekṣase ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.