Rām, 1, 71
Select a line for its word-by-word analysis.
तम् उक्तवन्तं वैदेहं विश्वामित्रो महामुनिः । (१।१)
tam uktavantaṃ vaidehaṃ viśvāmitro mahāmuniḥ |
इक्ष्वाकूणां विदेहानां नैषां तुल्यो ऽस्ति कश्चन ॥ (२।२)
ikṣvākūṇāṃ videhānāṃ naiṣāṃ tulyo 'sti kaścana ||
वक्तव्यं न नरश्रेष्ठ श्रूयतां वचनं मम ॥ (४।१)
vaktavyaṃ na naraśreṣṭha śrūyatāṃ vacanaṃ mama ||
भ्राता यवीयान् धर्मज्ञ एष राजा कुशध्वजः । (५।१)
bhrātā yavīyān dharmajña eṣa rājā kuśadhvajaḥ |
सुताद्वयं नरश्रेष्ठ पत्न्यर्थं वरयामहे ॥ (५।३)
sutādvayaṃ naraśreṣṭha patnyarthaṃ varayāmahe ||
उभयोर् अपि राजेन्द्र सम्बन्धेनानुबध्यताम् । (८।१)
ubhayor api rājendra sambandhenānubadhyatām |
इक्ष्वाकुकुलम् अव्यग्रं भवतः पुण्यकर्मणः ॥ (८।२)
ikṣvākukulam avyagraṃ bhavataḥ puṇyakarmaṇaḥ ||
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा वसिष्ठस्य मते तदा । (९।१)
viśvāmitravacaḥ śrutvā vasiṣṭhasya mate tadā |
जनकः प्राञ्जलिर् वाक्यम् उवाच मुनिपुंगवौ ॥ (९।२)
janakaḥ prāñjalir vākyam uvāca munipuṃgavau ||
सदृशं कुलसम्बन्धं यद् आज्ञापयथः स्वयम् । (१०।१)
sadṛśaṃ kulasambandhaṃ yad ājñāpayathaḥ svayam |
पत्न्यौ भजेतां सहितौ शत्रुघ्नभरताव् उभौ ॥ (१०।३)
patnyau bhajetāṃ sahitau śatrughnabharatāv ubhau ||
पाणीन् गृह्णन्तु चत्वारो राजपुत्रा महाबलाः ॥ (११।२)
pāṇīn gṛhṇantu catvāro rājaputrā mahābalāḥ ||
उत्तरे दिवसे ब्रह्मन् फल्गुनीभ्यां मनीषिणः । (१२।१)
uttare divase brahman phalgunībhyāṃ manīṣiṇaḥ |
वैवाहिकं प्रशंसन्ति भगो यत्र प्रजापतिः ॥ (१२।२)
vaivāhikaṃ praśaṃsanti bhago yatra prajāpatiḥ ||
एवम् उक्त्वा वचः सौम्यं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः । (१३।१)
evam uktvā vacaḥ saumyaṃ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ |
उभौ मुनिवरौ राजा जनको वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१३।२)
ubhau munivarau rājā janako vākyam abravīt ||
परो धर्मः कृतो मह्यं शिष्यो ऽस्मि भवतोः सदा । (१४।१)
paro dharmaḥ kṛto mahyaṃ śiṣyo 'smi bhavatoḥ sadā |
प्रभुत्वे नासीत् संदेहो यथार्हं कर्तुम् अर्हथः ॥ (१५।२)
prabhutve nāsīt saṃdeho yathārhaṃ kartum arhathaḥ ||
युवाम् असंख्येयगुणौ भ्रातरौ मिथिलेश्वरौ । (१७।१)
yuvām asaṃkhyeyaguṇau bhrātarau mithileśvarau |
ऋषयो राजसंघाश् च भवद्भ्याम् अभिपूजिताः ॥ (१७।२)
ṛṣayo rājasaṃghāś ca bhavadbhyām abhipūjitāḥ ||
स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गमिष्यामि स्वम् आलयम् । (१८।१)
svasti prāpnuhi bhadraṃ te gamiṣyāmi svam ālayam |
श्राद्धकर्माणि सर्वाणि विधास्य इति चाब्रवीत् ॥ (१८।२)
śrāddhakarmāṇi sarvāṇi vidhāsya iti cābravīt ||
मुनीन्द्रौ तौ पुरस्कृत्य जगामाशु महायशाः ॥ (१९।२)
munīndrau tau puraskṛtya jagāmāśu mahāyaśāḥ ||
स गत्वा निलयं राजा श्राद्धं कृत्वा विधानतः । (२०।१)
sa gatvā nilayaṃ rājā śrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ |
प्रभाते काल्यम् उत्थाय चक्रे गोदानम् उत्तमम् ॥ (२०।२)
prabhāte kālyam utthāya cakre godānam uttamam ||
एकैकशो ददौ राजा पुत्रान् उद्दिश्य धर्मतः ॥ (२१।२)
ekaikaśo dadau rājā putrān uddiśya dharmataḥ ||
सुवर्णशृङ्गाः सम्पन्नाः सवत्साः कांस्यदोहनाः । (२२।१)
suvarṇaśṛṅgāḥ sampannāḥ savatsāḥ kāṃsyadohanāḥ |
वित्तम् अन्यच् च सुबहु द्विजेभ्यो रघुनन्दनः । (२३।१)
vittam anyac ca subahu dvijebhyo raghunandanaḥ |
ददौ गोदानम् उद्दिश्य पुत्राणां पुत्रवत्सलः ॥ (२३।२)
dadau godānam uddiśya putrāṇāṃ putravatsalaḥ ||
स सुतैः कृतगोदानैर् वृतश् च नृपतिस् तदा । (२४।१)
sa sutaiḥ kṛtagodānair vṛtaś ca nṛpatis tadā |
लोकपालैर् इवाभाति वृतः सौम्यः प्रजापतिः ॥ (२४।२)
lokapālair ivābhāti vṛtaḥ saumyaḥ prajāpatiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.