Rām, 2, 53
Select a line for its word-by-word analysis.
मम त्व् अश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि । (१।१)
mama tv aśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani |
उष्णम् अश्रु विमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम् ॥ (१।२)
uṣṇam aśru vimuñcanto rāme samprasthite vanam ||
उभाभ्यां राजपुत्राभ्याम् अथ कृत्वाहम् अञ्जलिम् । (२।१)
ubhābhyāṃ rājaputrābhyām atha kṛtvāham añjalim |
प्रस्थितो रथम् आस्थाय तद् दुःखम् अपि धारयन् ॥ (२।२)
prasthito ratham āsthāya tad duḥkham api dhārayan ||
गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितो ऽस्मि दिवसान् बहून् । (३।१)
guhena sārdhaṃ tatraiva sthito 'smi divasān bahūn |
न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्याला न प्रसरन्ति च । (५।१)
na ca sarpanti sattvāni vyālā na prasaranti ca |
नाद्य भान्त्य् अल्पगन्धीनि फलानि च यथा पुरम् ॥ (७।२)
nādya bhānty alpagandhīni phalāni ca yathā puram ||
प्रविशन्तम् अयोध्यां मां न कश्चिद् अभिनन्दति । (८।१)
praviśantam ayodhyāṃ māṃ na kaścid abhinandati |
नरा रामम् अपश्यन्तो निःश्वसन्ति मुहुर् मुहुः ॥ (८।२)
narā rāmam apaśyanto niḥśvasanti muhur muhuḥ ||
हर्म्यैर् विमानैः प्रासादैर् अवेक्ष्य रथम् आगतम् । (९।१)
harmyair vimānaiḥ prāsādair avekṣya ratham āgatam |
आयतैर् विमलैर् नेत्रैर् अश्रुवेगपरिप्लुतैः । (१०।१)
āyatair vimalair netrair aśruvegapariplutaiḥ |
अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते व्यक्तम् आर्ततराः स्त्रियः ॥ (१०।२)
anyonyam abhivīkṣante vyaktam ārtatarāḥ striyaḥ ||
कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा ॥ (१३।२)
kausalyā putrahīneva ayodhyā pratibhāti mā ||
बाष्पोपहतया राजा तं सूतम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१४।२)
bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtam idam abravīt ||
मया न मन्त्रकुशलैर् वृद्धैः सह समर्थितम् ॥ (१५।२)
mayā na mantrakuśalair vṛddhaiḥ saha samarthitam ||
न सुहृद्भिर् न चामात्यैर् मन्त्रयित्वा न नैगमैः । (१६।१)
na suhṛdbhir na cāmātyair mantrayitvā na naigamaiḥ |
मयायम् अर्थः सम्मोहात् स्त्रीहेतोः सहसा कृतः ॥ (१६।२)
mayāyam arthaḥ sammohāt strīhetoḥ sahasā kṛtaḥ ||
कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया ॥ (१७।२)
kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā ||
सूत यद्य् अस्ति ते किंचिन् मयापि सुकृतं कृतम् । (१८।१)
sūta yady asti te kiṃcin mayāpi sukṛtaṃ kṛtam |
त्वं प्रापयाशु मां रामं प्राणाः संत्वरयन्ति माम् ॥ (१८।२)
tvaṃ prāpayāśu māṃ rāmaṃ prāṇāḥ saṃtvarayanti mām ||
यद् यद् यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम् । (१९।१)
yad yad yāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam |
न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तम् अपि जीवितुम् ॥ (१९।२)
na śakṣyāmi vinā rāmaṃ muhūrtam api jīvitum ||
माम् एव रथम् आरोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय ॥ (२०।२)
mām eva ratham āropya śīghraṃ rāmāya darśaya ||
वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः । (२१।१)
vṛttadaṃṣṭro maheṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ |
यदि जीवामि साध्व् एनं पश्येयं सह सीतया ॥ (२१।२)
yadi jīvāmi sādhv enaṃ paśyeyaṃ saha sītayā ||
अतो नु किं दुःखतरं यो ऽहम् इक्ष्वाकुनन्दनम् । (२३।१)
ato nu kiṃ duḥkhataraṃ yo 'ham ikṣvākunandanam |
इमाम् अवस्थाम् आपन्नो नेह पश्यामि राघवम् ॥ (२३।२)
imām avasthām āpanno neha paśyāmi rāghavam ||
अशोभनं यो ऽहम् इहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम् । (२५।१)
aśobhanaṃ yo 'ham ihādya rāghavaṃ didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇam |
इतीव राजा विलपन् महायशाः पपात तूर्णं शयने स मूर्छितः ॥ (२५।२)
itīva rājā vilapan mahāyaśāḥ papāta tūrṇaṃ śayane sa mūrchitaḥ ||
इति विलपति पार्थिवे प्रनष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः । (२६।१)
iti vilapati pārthive pranaṣṭe karuṇataraṃ dviguṇaṃ ca rāmahetoḥ |
वचनम् अनुनिशम्य तस्य देवी भयम् अगमत् पुनर् एव राममाता ॥ (२६।२)
vacanam anuniśamya tasya devī bhayam agamat punar eva rāmamātā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.