Rām, 2, 104
Select a line for its word-by-word analysis.
तम् अप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् । (१।१)
tam apratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam |
विस्मिताः संगमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः ॥ (१।२)
vismitāḥ saṃgamaṃ prekṣya samavetā maharṣayaḥ ||
अन्तर्हितास् त्व् ऋषिगणाः सिद्धाश् च परमर्षयः । (२।१)
antarhitās tv ṛṣigaṇāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ |
तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥ (२।२)
tau bhrātarau mahātmānau kākutsthau praśaśaṃsire ||
स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ । (३।१)
sa dhanyo yasya putrau dvau dharmajñau dharmavikramau |
श्रुत्वा वयं हि सम्भाषाम् उभयोः स्पृहयामहे ॥ (३।२)
śrutvā vayaṃ hi sambhāṣām ubhayoḥ spṛhayāmahe ||
ततस् त्व् ऋषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः । (४।१)
tatas tv ṛṣigaṇāḥ kṣipraṃ daśagrīvavadhaiṣiṇaḥ |
ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्य् अवेक्षसे ॥ (५।२)
grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yady avekṣase ||
अनृणत्वाच्च कैकेय्याः स्वर्गं दशरथो गतः ॥ (६।२)
anṛṇatvācca kaikeyyāḥ svargaṃ daśaratho gataḥ ||
राजर्षयश् चैव तथा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः ॥ (७।२)
rājarṣayaś caiva tathā sarve svāṃ svāṃ gatiṃ gatāḥ ||
कृताञ्जलिर् इदं वाक्यं राघवं पुनर् अब्रवीत् ॥ (९।२)
kṛtāñjalir idaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punar abravīt ||
राजधर्मम् अनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसंततिम् । (१०।१)
rājadharmam anuprekṣya kuladharmānusaṃtatim |
कर्तुम् अर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश् च याचनाम् ॥ (१०।२)
kartum arhasi kākutstha mama mātuś ca yācanām ||
रक्षितुं सुमहद् राज्यम् अहम् एकस् तु नोत्सहे । (११।१)
rakṣituṃ sumahad rājyam aham ekas tu notsahe |
पौरजानपदांश् चापि रक्तान् रञ्जयितुं तथा ॥ (११।२)
paurajānapadāṃś cāpi raktān rañjayituṃ tathā ||
ज्ञातयश् च हि योधाश् च मित्राणि सुहृदश् च नः । (१२।१)
jñātayaś ca hi yodhāś ca mitrāṇi suhṛdaś ca naḥ |
त्वाम् एव प्रतिकाङ्क्षन्ते पर्जन्यम् इव कर्षकाः ॥ (१२।२)
tvām eva pratikāṅkṣante parjanyam iva karṣakāḥ ||
इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि । (१३।१)
idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi |
शक्तिमान् असि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥ (१३।२)
śaktimān asi kākutstha lokasya paripālane ||
इत्य् उक्त्वा न्यपतद् भ्रातुः पादयोर् भरतस् तदा । (१४।१)
ity uktvā nyapatad bhrātuḥ pādayor bharatas tadā |
भृशं सम्प्रार्थयामास रामम् एवं प्रियंवदः ॥ (१४।२)
bhṛśaṃ samprārthayāmāsa rāmam evaṃ priyaṃvadaḥ ||
तम् अङ्के भ्रातरं कृत्वा रामो वचनम् अब्रवीत् । (१५।१)
tam aṅke bhrātaraṃ kṛtvā rāmo vacanam abravīt |
श्यामं नलिनपत्त्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम् ॥ (१५।२)
śyāmaṃ nalinapattrākṣaṃ mattahaṃsasvaraṃ svayam ||
आगता त्वाम् इयं बुद्धिः स्वजा वैनयिकी च या । (१६।१)
āgatā tvām iyaṃ buddhiḥ svajā vainayikī ca yā |
भृशम् उत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीम् अपि ॥ (१६।२)
bhṛśam utsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīm api ||
अमात्यैश् च सुहृद्भिश् च बुद्धिमद्भिश् च मन्त्रिभिः । (१७।१)
amātyaiś ca suhṛdbhiś ca buddhimadbhiś ca mantribhiḥ |
सर्वकार्याणि संमन्त्र्य सुमहान्त्यपि कारय ॥ (१७।२)
sarvakāryāṇi saṃmantrya sumahāntyapi kāraya ||
लक्ष्मीश् चन्द्राद् अपेयाद् वा हिमवान् वा हिमं त्यजेत् । (१८।१)
lakṣmīś candrād apeyād vā himavān vā himaṃ tyajet |
अतीयात् सागरो वेलां न प्रतिज्ञाम् अहं पितुः ॥ (१८।२)
atīyāt sāgaro velāṃ na pratijñām ahaṃ pituḥ ||
कामाद् वा तात लोभाद् वा मात्रा तुभ्यम् इदं कृतम् । (१९।१)
kāmād vā tāta lobhād vā mātrā tubhyam idaṃ kṛtam |
न तन् मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत् ॥ (१९।२)
na tan manasi kartavyaṃ vartitavyaṃ ca mātṛvat ||
एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतम् अब्रवीत् । (२०।१)
evaṃ bruvāṇaṃ bharataḥ kausalyāsutam abravīt |
तेजसादित्यसंकाशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ॥ (२०।२)
tejasādityasaṃkāśaṃ pratipaccandradarśanam ||
सो ऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्य् अवरुह्य च । (२२।१)
so 'dhiruhya naravyāghraḥ pāduke hy avaruhya ca |
स पादुके ते भरतः प्रतापवान् स्वलंकृते सम्परिगृह्य धर्मवित् । (२३।१)
sa pāduke te bharataḥ pratāpavān svalaṃkṛte samparigṛhya dharmavit |
प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं चकार चैवोत्तमनागमूर्धनि ॥ (२३।२)
pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ cakāra caivottamanāgamūrdhani ||
अथानुपूर्व्यात् प्रतिपूज्य तं जनं गुरूंश् च मन्त्रिप्रकृतीस् तथानुजौ । (२४।१)
athānupūrvyāt pratipūjya taṃ janaṃ gurūṃś ca mantriprakṛtīs tathānujau |
व्यसर्जयद् राघववंशवर्धनः स्थितः स्वधर्मे हिमवान् इवाचलः ॥ (२४।२)
vyasarjayad rāghavavaṃśavardhanaḥ sthitaḥ svadharme himavān ivācalaḥ ||
तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः । (२५।१)
taṃ mātaro bāṣpagṛhītakaṇṭhyo duḥkhena nāmantrayituṃ hi śekuḥ |
स त्व् एव मातॄन् अभिवाद्य सर्वा रुदन् कुटीं स्वां प्रविवेश रामः ॥ (२५।२)
sa tv eva mātṝn abhivādya sarvā rudan kuṭīṃ svāṃ praviveśa rāmaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.