Rām, 1, 38
Select a line for its word-by-word analysis.
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा कथान्ते रघुनन्दन । (१।१)
viśvāmitravacaḥ śrutvā kathānte raghunandana |
श्रोतुम् इच्छामि भद्रं ते विस्तरेण कथाम् इमाम् । (२।१)
śrotum icchāmi bhadraṃ te vistareṇa kathām imām |
पूर्वको मे कथं ब्रह्मन् यज्ञं वै समुपाहरत् ॥ (२।२)
pūrvako me kathaṃ brahman yajñaṃ vai samupāharat ||
विश्वामित्रस् तु काकुत्स्थम् उवाच प्रहसन्न् इव । (३।१)
viśvāmitras tu kākutstham uvāca prahasann iva |
विन्ध्यपर्वतम् आसाद्य निरीक्षेते परस्परम् ॥ (४।२)
vindhyaparvatam āsādya nirīkṣete parasparam ||
तयोर् मध्ये प्रवृत्तो ऽभूद् यज्ञः स पुरुषोत्तम । (५।१)
tayor madhye pravṛtto 'bhūd yajñaḥ sa puruṣottama |
स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि ॥ (५।२)
sa hi deśo naravyāghra praśasto yajñakarmaṇi ||
तस्याश्वचर्यां काकुत्स्थ दृढधन्वा महारथः । (६।१)
tasyāśvacaryāṃ kākutstha dṛḍhadhanvā mahārathaḥ |
राक्षसीं तनुम् आस्थाय यज्ञियाश्वम् अपाहरत् ॥ (७।२)
rākṣasīṃ tanum āsthāya yajñiyāśvam apāharat ||
ह्रियमाणे तु काकुत्स्थ तस्मिन्न् अश्वे महात्मनः । (८।१)
hriyamāṇe tu kākutstha tasminn aśve mahātmanaḥ |
हर्तारं जहि काकुत्स्थ हयश् चैवोपनीयताम् ॥ (९।२)
hartāraṃ jahi kākutstha hayaś caivopanīyatām ||
यज्ञच्छिद्रं भवत्य् एतत् सर्वेषाम् अशिवाय नः । (१०।१)
yajñacchidraṃ bhavaty etat sarveṣām aśivāya naḥ |
तत् तथा क्रियतां राजन् यथाच्छिद्रः क्रतुर् भवेत् ॥ (१०।२)
tat tathā kriyatāṃ rājan yathācchidraḥ kratur bhavet ||
उपाध्यायवचः श्रुत्वा तस्मिन् सदसि पार्थिवः । (११।१)
upādhyāyavacaḥ śrutvā tasmin sadasi pārthivaḥ |
षष्टिं पुत्रसहस्राणि वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥ (११।२)
ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi vākyam etad uvāca ha ||
गतिं पुत्रा न पश्यामि रक्षसां पुरुषर्षभाः । (१२।१)
gatiṃ putrā na paśyāmi rakṣasāṃ puruṣarṣabhāḥ |
मन्त्रपूतैर् महाभागैर् आस्थितो हि महाक्रतुः ॥ (१२।२)
mantrapūtair mahābhāgair āsthito hi mahākratuḥ ||
तद् गच्छत विचिन्वध्वं पुत्रका भद्रम् अस्तु वः । (१३।१)
tad gacchata vicinvadhvaṃ putrakā bhadram astu vaḥ |
समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीम् अनुगच्छत ॥ (१३।२)
samudramālinīṃ sarvāṃ pṛthivīm anugacchata ||
यावत् तुरगसंदर्शस् तावत् खनत मेदिनीम् ॥ (१४।२)
yāvat turagasaṃdarśas tāvat khanata medinīm ||
दीक्षितः पौत्रसहितः सोपाध्यायगणो ह्य् अहम् ॥ (१५।२)
dīkṣitaḥ pautrasahitaḥ sopādhyāyagaṇo hy aham ||
इह स्थास्यामि भद्रं वो यावत् तुरगदर्शनम् । (१६।१)
iha sthāsyāmi bhadraṃ vo yāvat turagadarśanam |
इत्य् उक्त्वा हृष्टमनसो राजपुत्रा महाबलाः ॥ (१६।२)
ity uktvā hṛṣṭamanaso rājaputrā mahābalāḥ ||
जग्मुर् महीतलं राम पितुर् वचनयन्त्रिताः । (१७।१)
jagmur mahītalaṃ rāma pitur vacanayantritāḥ |
बिभिदुः पुरुषव्याघ्र वज्रस्पर्शसमैर् भुजैः । (१८।१)
bibhiduḥ puruṣavyāghra vajrasparśasamair bhujaiḥ |
शूलैर् अशनिकल्पैश् च हलैश् चापि सुदारुणैः ॥ (१८।२)
śūlair aśanikalpaiś ca halaiś cāpi sudāruṇaiḥ ||
राक्षसानां च दुर्धर्षः सत्त्वानां निनदो ऽभवत् । (२०।१)
rākṣasānāṃ ca durdharṣaḥ sattvānāṃ ninado 'bhavat |
एवं पर्वतसम्बाधं जम्बूद्वीपं नृपात्मजाः ॥ (२१।२)
evaṃ parvatasambādhaṃ jambūdvīpaṃ nṛpātmajāḥ ||
ततो देवाः सगन्धर्वाः सासुराः सहपन्नगाः ॥ (२२।२)
tato devāḥ sagandharvāḥ sāsurāḥ sahapannagāḥ ||
ते प्रसाद्य महात्मानं विषण्णवदनास् तदा ॥ (२३।२)
te prasādya mahātmānaṃ viṣaṇṇavadanās tadā ||
भगवन् पृथिवी सर्वा खन्यते सगरात्मजैः ॥ (२४।२)
bhagavan pṛthivī sarvā khanyate sagarātmajaiḥ ||
इति ते सर्वभूतानि निघ्नन्ति सगरात्मजाः ॥ (२६।१)
iti te sarvabhūtāni nighnanti sagarātmajāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.