Rām, 1, 76
Select a line for its word-by-word analysis.
गते रामे प्रशान्तात्मा रामो दाशरथिर् धनुः । (१।१)
gate rāme praśāntātmā rāmo dāśarathir dhanuḥ |
पितरं विह्वलं दृष्ट्वा प्रोवाच रघुनन्दनः ॥ (२।२)
pitaraṃ vihvalaṃ dṛṣṭvā provāca raghunandanaḥ ||
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय राघवम् ॥ (४।२)
bāhubhyāṃ sampariṣvajya mūrdhni cāghrāya rāghavam ||
गतो राम इति श्रुत्वा हृष्टः प्रमुदितो नृपः । (५।१)
gato rāma iti śrutvā hṛṣṭaḥ pramudito nṛpaḥ |
पताकाध्वजिनीं रम्यां तूर्योद्घुष्टनिनादिताम् । (६।१)
patākādhvajinīṃ ramyāṃ tūryodghuṣṭanināditām |
सिक्तराजपथां रम्यां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम् ॥ (६।२)
siktarājapathāṃ ramyāṃ prakīrṇakusumotkarām ||
सम्पूर्णां प्राविशद् राजा जनौघैः समलंकृताम् ॥ (७।२)
sampūrṇāṃ prāviśad rājā janaughaiḥ samalaṃkṛtām ||
वधूप्रतिग्रहे युक्ता याश् चान्या राजयोषितः ॥ (८।२)
vadhūpratigrahe yuktā yāś cānyā rājayoṣitaḥ ||
ततः सीतां महाभागाम् ऊर्मिलां च यशस्विनीम् । (९।१)
tataḥ sītāṃ mahābhāgām ūrmilāṃ ca yaśasvinīm |
देवतायतनान्य् आशु सर्वास् ताः प्रत्यपूजयन् ॥ (१०।२)
devatāyatanāny āśu sarvās tāḥ pratyapūjayan ||
अभिवाद्याभिवाद्यांश् च सर्वा राजसुतास् तदा । (११।१)
abhivādyābhivādyāṃś ca sarvā rājasutās tadā |
रेमिरे मुदिताः सर्वा भर्तृभिः सहिता रहः ॥ (११।२)
remire muditāḥ sarvā bhartṛbhiḥ sahitā rahaḥ ||
कृतदाराः कृतास्त्राश् च सधनाः ससुहृज्जनाः । (१२।१)
kṛtadārāḥ kṛtāstrāś ca sadhanāḥ sasuhṛjjanāḥ |
शुश्रूषमाणाः पितरं वर्तयन्ति नरर्षभाः ॥ (१२।२)
śuśrūṣamāṇāḥ pitaraṃ vartayanti nararṣabhāḥ ||
स्वयम्भूर् इव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥ (१३।२)
svayambhūr iva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ ||
रामस् तु सीतया सार्धं विजहार बहून् ऋतून् । (१४।१)
rāmas tu sītayā sārdhaṃ vijahāra bahūn ṛtūn |
मनस्वी तद्गतस् तस्या नित्यं हृदि समर्पितः ॥ (१४।२)
manasvī tadgatas tasyā nityaṃ hṛdi samarpitaḥ ||
गुणाद् रूपगुणाच् चापि प्रीतिर् भूयो व्यवर्धत ॥ (१५।२)
guṇād rūpaguṇāc cāpi prītir bhūyo vyavardhata ||
तस्याश् च भर्ता द्विगुणं हृदये परिवर्तते । (१६।१)
tasyāś ca bhartā dviguṇaṃ hṛdaye parivartate |
अन्तर्जातम् अपि व्यक्तम् आख्याति हृदयं हृदा ॥ (१६।२)
antarjātam api vyaktam ākhyāti hṛdayaṃ hṛdā ||
देवताभिः समा रूपे सीता श्रीर् इव रूपिणी ॥ (१७।२)
devatābhiḥ samā rūpe sītā śrīr iva rūpiṇī ||
तया स राजर्षिसुतो ऽभिरामया समेयिवान् उत्तमराजकन्यया । (१८।१)
tayā sa rājarṣisuto 'bhirāmayā sameyivān uttamarājakanyayā |
अतीव रामः शुशुभे ऽतिकामया विभुः श्रिया विष्णुर् इवामरेश्वरः ॥ (१८।२)
atīva rāmaḥ śuśubhe 'tikāmayā vibhuḥ śriyā viṣṇur ivāmareśvaraḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.