Rām, 2, 23
Select a line for its word-by-word analysis.
अभिवाद्य तु कौसल्यां रामः सम्प्रस्थितो वनम् । (१।१)
abhivādya tu kausalyāṃ rāmaḥ samprasthito vanam |
कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥ (१।२)
kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ ||
वैदेही चापि तत् सर्वं न शुश्राव तपस्विनी । (३।१)
vaidehī cāpi tat sarvaṃ na śuśrāva tapasvinī |
देवकार्यं स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना । (४।१)
devakāryaṃ sma sā kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā |
अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते ॥ (४।२)
abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate ||
प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किंचिद् अवाङ्मुखः ॥ (५।२)
prahṛṣṭajanasampūrṇaṃ hriyā kiṃcid avāṅmukhaḥ ||
अपश्यच् छोकसंतप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम् ॥ (६।२)
apaśyac chokasaṃtaptaṃ cintāvyākulitendriyam ||
विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नम् अमर्षणम् । (७।१)
vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnam amarṣaṇam |
आह दुःखाभिसंतप्ता किम् इदानीम् इदं प्रभो ॥ (७।२)
āha duḥkhābhisaṃtaptā kim idānīm idaṃ prabho ||
अद्य बार्हस्पतः श्रीमान् युक्तः पुष्यो न राघव । (८।१)
adya bārhaspataḥ śrīmān yuktaḥ puṣyo na rāghava |
प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वम् असि दुर्मनाः ॥ (८।२)
procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvam asi durmanāḥ ||
व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्त्रनिभेक्षणम् । (१०।१)
vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapattranibhekṣaṇam |
चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम् ॥ (१०।२)
candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam ||
वाग्मिनो बन्दिनश् चापि प्रहृष्टास् त्वां नरर्षभ । (११।१)
vāgmino bandinaś cāpi prahṛṣṭās tvāṃ nararṣabha |
स्तुवन्तो नाद्य दृश्यन्ते मङ्गलैः सूतमागधाः ॥ (११।२)
stuvanto nādya dṛśyante maṅgalaiḥ sūtamāgadhāḥ ||
न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः । (१२।१)
na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ |
मूर्ध्नि मूर्धावसिक्तस्य दधति स्म विधानतः ॥ (१२।२)
mūrdhni mūrdhāvasiktasya dadhati sma vidhānataḥ ||
न त्वां प्रकृतयः सर्वा श्रेणीमुख्याश् च भूषिताः । (१३।१)
na tvāṃ prakṛtayaḥ sarvā śreṇīmukhyāś ca bhūṣitāḥ |
चतुर्भिर् वेगसम्पन्नैर् हयैः काञ्चनभूषणैः । (१४।१)
caturbhir vegasampannair hayaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति ते ऽग्रतः ॥ (१४।२)
mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te 'grataḥ ||
न हस्ती चाग्रतः श्रीमांस् तव लक्षणपूजितः । (१५।१)
na hastī cāgrataḥ śrīmāṃs tava lakṣaṇapūjitaḥ |
प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरिप्रभः ॥ (१५।२)
prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiriprabhaḥ ||
न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन । (१६।१)
na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana |
भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीरपुरःसरम् ॥ (१६।२)
bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīrapuraḥsaram ||
अपूर्वो मुखवर्णश् च न प्रहर्षश् च लक्ष्यते ॥ (१७।२)
apūrvo mukhavarṇaś ca na praharṣaś ca lakṣyate ||
सीते तत्रभवांस् तातः प्रव्राजयति मां वनम् ॥ (१८।२)
sīte tatrabhavāṃs tātaḥ pravrājayati māṃ vanam ||
तयाद्य मम सज्जे ऽस्मिन्न् अभिषेके नृपोद्यते । (२१।१)
tayādya mama sajje 'sminn abhiṣeke nṛpodyate |
प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥ (२१।२)
pracoditaḥ sa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ ||
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया । (२२।१)
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā |
पित्रा मे भरतश् चापि यौवराज्ये नियोजितः । (२२।२)
pitrā me bharataś cāpi yauvarājye niyojitaḥ |
सो ऽहं त्वाम् आगतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ॥ (२२।३)
so 'haṃ tvām āgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam ||
ऋद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् । (२३।२)
ṛddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam |
तस्मान् न ते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम ॥ (२३।३)
tasmān na te guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama ||
अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोः समनुपालयन् । (२५।१)
ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ guroḥ samanupālayan |
वनम् अद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनि ॥ (२५।२)
vanam adyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvini ||
काल्यम् उत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि । (२७।१)
kālyam utthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi |
धर्मम् एवाग्रतः कृत्वा त्वत्तः सम्मानम् अर्हति ॥ (२८।२)
dharmam evāgrataḥ kṛtvā tvattaḥ sammānam arhati ||
वन्दितव्याश् च ते नित्यं याः शेषा मम मातरः । (२९।१)
vanditavyāś ca te nityaṃ yāḥ śeṣā mama mātaraḥ |
भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः । (३०।१)
bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśeṣataḥ |
त्वया लक्ष्मणशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥ (३०।२)
tvayā lakṣmaṇaśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama ||
स हि राजा प्रभुश् चैव देशस्य च कुलस्य च ॥ (३१।२)
sa hi rājā prabhuś caiva deśasya ca kulasya ca ||
राजानः सम्प्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये ॥ (३२।२)
rājānaḥ samprasīdanti prakupyanti viparyaye ||
औरसान् अपि पुत्रान् हि त्यजन्त्य् अहितकारिणः । (३३।१)
aurasān api putrān hi tyajanty ahitakāriṇaḥ |
समर्थान् सम्प्रगृह्णन्ति जनान् अपि नराधिपाः ॥ (३३।२)
samarthān sampragṛhṇanti janān api narādhipāḥ ||
अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यम् इहैव भामिनि । (३४।१)
ahaṃ gamiṣyāmi mahāvanaṃ priye tvayā hi vastavyam ihaiva bhāmini |
यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्यचित् तथा त्वया कार्यम् इदं वचो मम ॥ (३४।२)
yathā vyalīkaṃ kuruṣe na kasyacit tathā tvayā kāryam idaṃ vaco mama ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.