रामायणRāmāyaṇa

Rām, 2, 23

99 of 606 · 70 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अभिवाद्य तु कौसल्यां रामः सम्प्रस्थितो वनम् । (१।१)

abhivādya tu kausalyāṃ rāmaḥ samprasthito vanam |

1.2१.२

कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥ (१।२)

kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ ||

2.1२.१

विराजयन् राजसुतो राजमार्गं नरैर् वृतम् । (२।१)

virājayan rājasuto rājamārgaṃ narair vṛtam |

2.2२.२

हृदयान्य् आममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥ (२।२)

hṛdayāny āmamantheva janasya guṇavattayā ||

3.1३.१

वैदेही चापि तत् सर्वं न शुश्राव तपस्विनी । (३।१)

vaidehī cāpi tat sarvaṃ na śuśrāva tapasvinī |

3.2३.२

तद् एव हृदि तस्याश् च यौवराज्याभिषेचनम् ॥ (३।२)

tad eva hṛdi tasyāś ca yauvarājyābhiṣecanam ||

4.1४.१

देवकार्यं स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना । (४।१)

devakāryaṃ sma sā kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā |

4.2४.२

अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते ॥ (४।२)

abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate ||

5.1५.१

प्रविवेशाथ रामस् तु स्ववेश्म सुविभूषितम् । (५।१)

praviveśātha rāmas tu svaveśma suvibhūṣitam |

5.2५.२

प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किंचिद् अवाङ्मुखः ॥ (५।२)

prahṛṣṭajanasampūrṇaṃ hriyā kiṃcid avāṅmukhaḥ ||

6.1६.१

अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् । (६।१)

atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim |

6.2६.२

अपश्यच् छोकसंतप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम् ॥ (६।२)

apaśyac chokasaṃtaptaṃ cintāvyākulitendriyam ||

7.1७.१

विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नम् अमर्षणम् । (७।१)

vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnam amarṣaṇam |

7.2७.२

आह दुःखाभिसंतप्ता किम् इदानीम् इदं प्रभो ॥ (७।२)

āha duḥkhābhisaṃtaptā kim idānīm idaṃ prabho ||

8.1८.१

अद्य बार्हस्पतः श्रीमान् युक्तः पुष्यो न राघव । (८।१)

adya bārhaspataḥ śrīmān yuktaḥ puṣyo na rāghava |

8.2८.२

प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वम् असि दुर्मनाः ॥ (८।२)

procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvam asi durmanāḥ ||

9.1९.१

न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च । (९।१)

na te śataśalākena jalaphenanibhena ca |

9.2९.२

आवृतं वदनं वल्गु छत्त्रेणाभिविराजते ॥ (९।२)

āvṛtaṃ vadanaṃ valgu chattreṇābhivirājate ||

10.1१०.१

व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्त्रनिभेक्षणम् । (१०।१)

vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapattranibhekṣaṇam |

10.2१०.२

चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम् ॥ (१०।२)

candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam ||

11.1११.१

वाग्मिनो बन्दिनश् चापि प्रहृष्टास् त्वां नरर्षभ । (११।१)

vāgmino bandinaś cāpi prahṛṣṭās tvāṃ nararṣabha |

11.2११.२

स्तुवन्तो नाद्य दृश्यन्ते मङ्गलैः सूतमागधाः ॥ (११।२)

stuvanto nādya dṛśyante maṅgalaiḥ sūtamāgadhāḥ ||

12.1१२.१

न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः । (१२।१)

na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ |

12.2१२.२

मूर्ध्नि मूर्धावसिक्तस्य दधति स्म विधानतः ॥ (१२।२)

mūrdhni mūrdhāvasiktasya dadhati sma vidhānataḥ ||

13.1१३.१

न त्वां प्रकृतयः सर्वा श्रेणीमुख्याश् च भूषिताः । (१३।१)

na tvāṃ prakṛtayaḥ sarvā śreṇīmukhyāś ca bhūṣitāḥ |

13.2१३.२

अनुव्रजितुम् इच्छन्ति पौरजानपदास् तथा ॥ (१३।२)

anuvrajitum icchanti paurajānapadās tathā ||

14.1१४.१

चतुर्भिर् वेगसम्पन्नैर् हयैः काञ्चनभूषणैः । (१४।१)

caturbhir vegasampannair hayaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |

14.2१४.२

मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति ते ऽग्रतः ॥ (१४।२)

mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te 'grataḥ ||

15.1१५.१

न हस्ती चाग्रतः श्रीमांस् तव लक्षणपूजितः । (१५।१)

na hastī cāgrataḥ śrīmāṃs tava lakṣaṇapūjitaḥ |

15.2१५.२

प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरिप्रभः ॥ (१५।२)

prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiriprabhaḥ ||

16.1१६.१

न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन । (१६।१)

na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana |

16.2१६.२

भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीरपुरःसरम् ॥ (१६।२)

bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīrapuraḥsaram ||

17.1१७.१

अभिषेको यदा सज्जः किम् इदानीम् इदं तव । (१७।१)

abhiṣeko yadā sajjaḥ kim idānīm idaṃ tava |

17.2१७.२

अपूर्वो मुखवर्णश् च न प्रहर्षश् च लक्ष्यते ॥ (१७।२)

apūrvo mukhavarṇaś ca na praharṣaś ca lakṣyate ||

18.1१८.१

इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः । (१८।१)

itīva vilapantīṃ tāṃ provāca raghunandanaḥ |

18.2१८.२

सीते तत्रभवांस् तातः प्रव्राजयति मां वनम् ॥ (१८।२)

sīte tatrabhavāṃs tātaḥ pravrājayati māṃ vanam ||

19.1१९.१

कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि । (१९।१)

kule mahati sambhūte dharmajñe dharmacāriṇi |

19.2१९.२

शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम ॥ (१९।२)

śṛṇu jānaki yenedaṃ krameṇābhyāgataṃ mama ||

20.1२०.१

राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन मे । (२०।१)

rājñā satyapratijñena pitrā daśarathena me |

20.2२०.२

कैकेय्यै प्रीतमनसा पुरा दत्तौ महावरौ ॥ (२०।२)

kaikeyyai prītamanasā purā dattau mahāvarau ||

21.1२१.१

तयाद्य मम सज्जे ऽस्मिन्न् अभिषेके नृपोद्यते । (२१।१)

tayādya mama sajje 'sminn abhiṣeke nṛpodyate |

21.2२१.२

प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥ (२१।२)

pracoditaḥ sa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ ||

22.1२२.१

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया । (२२।१)

caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā |

22.2२२.२

पित्रा मे भरतश् चापि यौवराज्ये नियोजितः । (२२।२)

pitrā me bharataś cāpi yauvarājye niyojitaḥ |

22.3२२.३

सो ऽहं त्वाम् आगतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ॥ (२२।३)

so 'haṃ tvām āgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam ||

23.1२३.१

भरतस्य समीपे ते नाहं कथ्यः कदाचन । (२३।१)

bharatasya samīpe te nāhaṃ kathyaḥ kadācana |

23.2२३.२

ऋद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् । (२३।२)

ṛddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam |

23.3२३.३

तस्मान् न ते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम ॥ (२३।३)

tasmān na te guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama ||

24.1२४.१

नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन । (२४।१)

nāpi tvaṃ tena bhartavyā viśeṣeṇa kadācana |

24.2२४.२

अनुकूलतया शक्यं समीपे तस्य वर्तितुम् ॥ (२४।२)

anukūlatayā śakyaṃ samīpe tasya vartitum ||

25.1२५.१

अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोः समनुपालयन् । (२५।१)

ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ guroḥ samanupālayan |

25.2२५.२

वनम् अद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनि ॥ (२५।२)

vanam adyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvini ||

26.1२६.१

याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम् । (२६।१)

yāte ca mayi kalyāṇi vanaṃ muniniṣevitam |

26.2२६.२

व्रतोपवासरतया भवितव्यं त्वयानघे ॥ (२६।२)

vratopavāsaratayā bhavitavyaṃ tvayānaghe ||

27.1२७.१

काल्यम् उत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि । (२७।१)

kālyam utthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi |

27.2२७.२

वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः ॥ (२७।२)

vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nareśvaraḥ ||

28.1२८.१

माता च मम कौसल्या वृद्धा संतापकर्शिता । (२८।१)

mātā ca mama kausalyā vṛddhā saṃtāpakarśitā |

28.2२८.२

धर्मम् एवाग्रतः कृत्वा त्वत्तः सम्मानम् अर्हति ॥ (२८।२)

dharmam evāgrataḥ kṛtvā tvattaḥ sammānam arhati ||

29.1२९.१

वन्दितव्याश् च ते नित्यं याः शेषा मम मातरः । (२९।१)

vanditavyāś ca te nityaṃ yāḥ śeṣā mama mātaraḥ |

29.2२९.२

स्नेहप्रणयसम्भोगैः समा हि मम मातरः ॥ (२९।२)

snehapraṇayasambhogaiḥ samā hi mama mātaraḥ ||

30.1३०.१

भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः । (३०।१)

bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśeṣataḥ |

30.2३०.२

त्वया लक्ष्मणशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥ (३०।२)

tvayā lakṣmaṇaśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama ||

31.1३१.१

विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन । (३१।१)

vipriyaṃ na ca kartavyaṃ bharatasya kadācana |

31.2३१.२

स हि राजा प्रभुश् चैव देशस्य च कुलस्य च ॥ (३१।२)

sa hi rājā prabhuś caiva deśasya ca kulasya ca ||

32.1३२.१

आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश् चोपसेविताः । (३२।१)

ārādhitā hi śīlena prayatnaiś copasevitāḥ |

32.2३२.२

राजानः सम्प्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये ॥ (३२।२)

rājānaḥ samprasīdanti prakupyanti viparyaye ||

33.1३३.१

औरसान् अपि पुत्रान् हि त्यजन्त्य् अहितकारिणः । (३३।१)

aurasān api putrān hi tyajanty ahitakāriṇaḥ |

33.2३३.२

समर्थान् सम्प्रगृह्णन्ति जनान् अपि नराधिपाः ॥ (३३।२)

samarthān sampragṛhṇanti janān api narādhipāḥ ||

34.1३४.१

अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यम् इहैव भामिनि । (३४।१)

ahaṃ gamiṣyāmi mahāvanaṃ priye tvayā hi vastavyam ihaiva bhāmini |

34.2३४.२

यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्यचित् तथा त्वया कार्यम् इदं वचो मम ॥ (३४।२)

yathā vyalīkaṃ kuruṣe na kasyacit tathā tvayā kāryam idaṃ vaco mama ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 2, 23

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit