स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः । (१।१)

भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ (१।२)

मातंग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः । (२।१)

अभिभूतो ऽभवद् राजा राघवेण महात्मना ॥ (२।२)

ब्रह्मदण्डप्रकाशानां विद्युत्सदृशवर्चसाम् । (३।१)

स्मरन् राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः ॥ (३।२)

स काञ्चनमयं दिव्यम् आश्रित्य परमासनम् । (४।१)

विप्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (४।२)

सर्वं तत् खलु मे मोघं यत् तप्तं परमं तपः । (५।१)

यत् समानो महेन्द्रेण मानुषेणास्मि निर्जितः ॥ (५।२)

इदं तद् ब्रह्मणो घोरं वाक्यं माम् अभ्युपस्थितम् । (६।१)

मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वम् इति तत् तथा ॥ (६।२)

देवदानवगन्धर्वैर् यक्षराक्षसपन्नगैः । (७।१)

अवध्यत्वं मया प्राप्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ॥ (७।२)

एतद् एवाभ्युपागम्य यत्नं कर्तुम् इहार्हथ । (८।१)

राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्धसु ॥ (८।२)

स चाप्रतिमगम्भीरो देवदानवदर्पहा । (९।१)

ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ॥ (९।२)

स पराजितम् आत्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् । (१०।१)

ज्ञात्वा रक्षोबलं भीमम् आदिदेश महाबलः ॥ (१०।२)

द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकाराश्चाधिरुह्यताम् । (११।१)

निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ॥ (११।२)

नव षट् सप्त चाष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः । (१२।१)

तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ (१२।२)

स हि संख्ये महाबाहुः ककुदं सर्वरक्षसाम् । (१३।१)

वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रम् एव वधिष्यति ॥ (१३।२)

कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः । (१४।१)

रामेणाभिनिरस्तस्य संग्रामो ऽस्मिन् सुदारुणे ॥ (१४।२)

भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते । (१५।१)

किं करिष्याम्यहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि ॥ (१५।२)

ईदृशे व्यसने प्राप्ते यो न साह्याय कल्पते । (१६।१)

ते तु तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ॥ (१६।२)

जग्मुः परमसंभ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम् । (१७।१)

ते रावणसमादिष्टा मांसशोणितभोजनाः ॥ (१७।२)

गन्धमाल्यांस्तथा भक्ष्यान् आदाय सहसा ययुः । (१८।१)

तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम् ॥ (१८।२)

कुम्भकर्णगुहां रम्यां सर्वगन्धप्रवाहिनीम् । (१९।१)

प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात् प्रविविशुर् गुहाम् ॥ (१९।२)

तां प्रविश्य गुहां रम्यां शुभां काञ्चनकुट्टिमाम् । (२०।१)

ददृशुर् नैरृतव्याघ्रं शयानं भीमदर्शनम् ॥ (२०।२)

ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णम् इव पर्वतम् । (२१।१)

कुम्भकर्णं महानिद्रं सहिताः प्रत्यबोधयन् ॥ (२१।२)

ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुं श्वसन्तम् इव पन्नगम् । (२२।१)

त्रासयन्तं महाश्वासैः शयानं भीमदर्शनम् ॥ (२२।२)

भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम् । (२३।१)

ददृशुर् नैरृतव्याघ्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ (२३।२)

ततश्चक्रुर् महात्मानः कुम्भकर्णाग्रतस्तदा । (२४।१)

मांसानां मेरुसंकाशं राशिं परमतर्पणम् ॥ (२४।२)

मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च संचयान् । (२५।१)

चक्रुर् नैरृतशार्दूला राशिम् अन्नस्य चाद्भुतम् ॥ (२५।२)

ततः शोणितकुम्भांश्च मद्यानि विविधानि च । (२६।१)

पुरस्तात् कुम्भकर्णस्य चक्रुस्त्रिदशशत्रवः ॥ (२६।२)

लिलिपुश्च परार्ध्येन चन्दनेन परंतपम् । (२७।१)

दिव्यैर् आछादयामासुर् माल्यैर् गन्धैः सुगन्धिभिः ॥ (२७।२)

धूपं सुगन्धं ससृजुस्तुष्टुवुश्च परंतपम् । (२८।१)

जलदा इव चोन्नेदुर् यातुधानाः सहस्रशः ॥ (२८।२)

शङ्खान् आपूरयामासुः शशाङ्कसदृशप्रभान् । (२९।१)

तुमुलं युगपच् चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः ॥ (२९।२)

नेदुर् आस्फोटयामासुश् चिक्षिपुस्ते निशाचराः । (३०।१)

कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्ते विपुलं स्वनम् ॥ (३०।२)

सशङ्खभेरीपटहप्रणादम् आस्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादम् । (३१।१)

दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तः श्रुत्वा विहंगाः सहसा निपेतुः ॥ (३१।२)

यदा भृशं तैर् निनदैर् महात्मा न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः । (३२।१)

ततो भुशुण्डीमुसलानि सर्वे रक्षोगणास्ते जगृहुर् गदाश्च ॥ (३२।२)

तं शैलशृङ्गैर् मुसलैर् गदाभिर् वृक्षैस्तलैर् मुद्गरमुष्टिभिश्च । (३३।१)

सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः ॥ (३३।२)

तस्य निश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः । (३४।१)

राक्षसा बलवन्तो ऽपि स्थातुं नाशक्नुवन् पुरः ॥ (३४।२)

ततो ऽस्य पुरतो गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः । (३५।१)

मृदङ्गपणवान् भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तथा । (३५।२)

दशराक्षससाहस्रं युगपत् पर्यवादयन् ॥ (३५।३)

नीलाञ्जनचयाकारं ते तु तं प्रत्यबोधयन् । (३६।१)

अभिघ्नन्तो नदन्तश्च नैव संविविदे तु सः ॥ (३६।२)

यदा चैनं न शेकुस्ते प्रतिबोधयितुं तदा । (३७।१)

ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन् ॥ (३७।२)

अश्वान् उष्ट्रान् खरान्नागाञ् जघ्नुर् दण्डकशाङ्कुशैः । (३८।१)

भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैर् अवादयन् ॥ (३८।२)

निजघ्नुश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटङ्करैः । (३९।१)

मुद्गरैर् मुसलैश्चैव सर्वप्राणसमुद्यतैः ॥ (३९।२)

तेन शब्देन महता लङ्का समभिपूरिता । (४०।१)

सपर्वतवना सर्वा सो ऽपि नैव प्रबुध्यते ॥ (४०।२)

ततः सहस्रं भेरीणां युगपत् समहन्यत । (४१।१)

मृष्टकाञ्चनकोणानाम् असक्तानां समन्ततः ॥ (४१।२)

एवम् अप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रबुध्यत । (४२।१)

शापस्य वशम् आपन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः ॥ (४२।२)

महाक्रोधसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः । (४३।१)

तद् रक्षो बोधयिष्यन्तश्चक्रुर् अन्ये पराक्रमम् ॥ (४३।२)

अन्ये भेरीः समाजघ्नुर् अन्ये चक्रुर् महास्वनम् । (४४।१)

केशान् अन्ये प्रलुलुपुः कर्णावन्ये दशन्ति च । (४४।२)

न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः ॥ (४४।३)

अन्ये च बलिनस्तस्य कूटमुद्गरपाणयः । (४५।१)

मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन् कूटमुद्गरान् ॥ (४५।२)

रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः । (४६।१)

वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ॥ (४६।२)

वारणानां सहस्रं तु शरीरे ऽस्य प्रधावितम् । (४७।१)

कुम्भकर्णस्ततो बुद्धः स्पर्शं परम् अबुध्यत ॥ (४७।२)

स पात्यमानैर् गिरिशृङ्गवृक्षैर् अचिन्तयंस्तान् विपुलान् प्रहारान् । (४८।१)

निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च विजृम्भमाणः सहसोत्पपात ॥ (४८।२)

स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ विक्षिप्य बाहू गिरिशृङ्गसारौ । (४९।१)

विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं निशाचरो ऽसौ विकृतं जजृम्भे ॥ (४९।२)

तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसंनिभम् । (५०।१)

ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ॥ (५०।२)

विजृम्भमाणो ऽतिबलः प्रतिबुद्धो निशाचरः । (५१।१)

निश्वासश्चास्य संजज्ञे पर्वताद् इव मारुतः ॥ (५१।२)

रूपम् उत्तिष्ठतस्तस्य कुम्भकर्णस्य तद् बभौ । (५२।१)

तपान्ते सबलाकस्य मेघस्येव विवर्षतः ॥ (५२।२)

तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी । (५३।१)

ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ ॥ (५३।२)

आदद् बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितो ऽपिबत् । (५४।१)

मेदःकुम्भं च मद्यं च पपौ शक्ररिपुस्तदा ॥ (५४।२)

ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर् निशाचराः । (५५।१)

शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन् ॥ (५५।२)

स सर्वान् सान्त्वयामास नैरृतान्नैरृतर्षभः । (५६।१)

बोधनाद् विस्मितश्चापि राक्षसान् इदम् अब्रवीत् ॥ (५६।२)

किमर्थम् अहम् आहत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः । (५७।१)

कच्चित् सुकुशलं राज्ञो भयं वा नेह किंचन ॥ (५७।२)

अथवा ध्रुवम् अन्येभ्यो भयं परम् उपस्थितम् । (५८।१)

यदर्थम् एव त्वरितैर् भवद्भिः प्रतिबोधितः ॥ (५८।२)

अद्य राक्षसराजस्य भयम् उत्पाटयाम्यहम् । (५९।१)

पातयिष्ये महेन्द्रं वा शातयिष्ये तथानलम् ॥ (५९।२)

न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मां भृशम् । (६०।१)

तद् आख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम् ॥ (६०।२)

एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णम् अरिंदमम् । (६१।१)

यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिर् उवाच ह ॥ (६१।२)

न नो देवकृतं किंचिद् भयम् अस्ति कदाचन । (६२।१)

न दैत्यदानवेभ्यो वा भयम् अस्ति हि तादृशम् । (६२।२)

यादृशं मानुषं राजन् भयम् अस्मान् उपस्थितम् ॥ (६२।३)

वानरैः पर्वताकारैर् लङ्केयं परिवारिता । (६३।१)

सीताहरणसंतप्ताद् रामान्नस्तुमुलं भयम् ॥ (६३।२)

एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी । (६४।१)

कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ (६४।२)

स्वयं रक्षोऽधिपश्चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः । (६५।१)

मृतेति संयुगे मुक्ता रामेणादित्यतेजसा ॥ (६५।२)

यन्न देवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर् न दानवैः । (६६।१)

कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात् ॥ (६६।२)

स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर् युधि पराजयम् । (६७।१)

कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षम् इदम् अब्रवीत् ॥ (६७।२)

सर्वम् अद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम् । (६८।१)

राघवं च रणे हत्वा पश्चाद् द्रक्ष्यामि रावणम् ॥ (६८।२)

राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः । (६९।१)

रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम् ॥ (६९।२)

तत् तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम् । (७०।१)

महोदरो नैरृतयोधमुख्यः कृताञ्जलिर् वाक्यम् इदं बभाषे ॥ (७०।२)

रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषौ विमृश्य च । (७१।१)

पश्चाद् अपि महाबाहो शत्रून् युधि विजेष्यसि ॥ (७१।२)

महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः । (७२।१)

कुम्भकर्णो महातेजाः सम्प्रतस्थे महाबलः ॥ (७२।२)

तं समुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम् । (७३।१)

राक्षसास्त्वरिता जग्मुर् दशग्रीवनिवेशनम् ॥ (७३।२)

ततो गत्वा दशग्रीवम् आसीनं परमासने । (७४।१)

ऊचुर् बद्धाञ्जलिपुटाः सर्व एव निशाचराः ॥ (७४।२)

प्रबुद्धः कुम्भकर्णो ऽसौ भ्राता ते राक्षसर्षभ । (७५।१)

कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यसे तम् इहागतम् ॥ (७५।२)

रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टो राक्षसांस्तानुपस्थितान् । (७६।१)

द्रष्टुम् एनम् इहेच्छामि यथान्यायं च पूजितम् ॥ (७६।२)

तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पुनर् आगम्य राक्षसाः । (७७।१)

कुम्भकर्णम् इदं वाक्यम् ऊचू रावणचोदिताः ॥ (७७।२)

द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुंगवः । (७८।१)

गमने क्रियतां बुद्धिर् भ्रातरं संप्रहर्षय ॥ (७८।२)

कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुर् आज्ञाय शासनम् । (७९।१)

तथेत्युक्त्वा महावीर्यः शयनाद् उत्पपात ह ॥ (७९।२)

प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमभूषितः । (८०।१)

पिपासुस्त्वरयामास पानं बलसमीरणम् ॥ (८०।२)

ततस्ते त्वरितास्तस्य राक्षसा रावणाज्ञया । (८१।१)

मद्यं भक्ष्यांश्च विविधान् क्षिप्रम् एवोपहारयन् ॥ (८१।२)

पीत्वा घटसहस्रं स गमनायोपचक्रमे ॥ (८२।१)

ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः । (८३।१)

कुम्भकर्णो बभौ हृष्टः कालान्तकयमोपमः ॥ (८३।२)

भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोबलसमन्वितः । (८४।१)

कुम्भकर्णः पदन्यासैर् अकम्पयत मेदिनीम् ॥ (८४।२)

स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन् सहस्ररश्मिर् धरणीम् इवांशुभिः । (८५।१)

जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः शतक्रतुर् गेहम् इव स्वयम्भुवः ॥ (८५।२)

केचिच् छरण्यं शरणं स्म रामं व्रजन्ति केचिद् व्यथिताः पतन्ति । (८६।१)

केचिद् दिशः स्म व्यथिताः प्रयान्ति केचिद् भयार्ता भुवि शेरते स्म ॥ (८६।२)

तम् अद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं स्पृशन्तम् आदित्यम् इवात्मतेजसा । (८७।१)

वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धम् अद्भुतं भयार्दिता दुद्रुविरे ततस्ततः ॥ (८७।२)