Rām, 2, 106
Select a line for its word-by-word analysis.
स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान् प्रभुः । (१।१)
snigdhagambhīraghoṣeṇa syandanenopayān prabhuḥ |
अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः ॥ (१।२)
ayodhyāṃ bharataḥ kṣipraṃ praviveśa mahāyaśāḥ ||
राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् । (३।१)
rāhuśatroḥ priyāṃ patnīṃ śriyā prajvalitaprabhām |
ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीम् इव पीडिताम् ॥ (३।२)
graheṇābhyutthitenaikāṃ rohiṇīm iva pīḍitām ||
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहंगमाम् । (४।१)
alpoṣṇakṣubdhasalilāṃ gharmottaptavihaṃgamām |
विधूमाम् इव हेमाभाम् अध्वराग्निसमुत्थिताम् । (५।१)
vidhūmām iva hemābhām adhvarāgnisamutthitām |
हविरभ्युक्षितां पश्चाच् छिखां विप्रलयं गताम् ॥ (५।२)
havirabhyukṣitāṃ paścāc chikhāṃ vipralayaṃ gatām ||
सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम् । (७।१)
saphenāṃ sasvanāṃ bhūtvā sāgarasya samutthitām |
प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिम् इव निःस्वनाम् ॥ (७।२)
praśāntamārutoddhūtāṃ jalormim iva niḥsvanām ||
त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैर् अभिरूपैश् च याजकैः । (८।१)
tyaktāṃ yajñāyudhaiḥ sarvair abhirūpaiś ca yājakaiḥ |
गोष्ठमध्ये स्थिताम् आर्ताम् अचरन्तीं नवं तृणम् । (९।१)
goṣṭhamadhye sthitām ārtām acarantīṃ navaṃ tṛṇam |
गोवृषेण परित्यक्तां गवां पत्नीम् इवोत्सुकाम् ॥ (९।२)
govṛṣeṇa parityaktāṃ gavāṃ patnīm ivotsukām ||
प्रभाकरालैः सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिर् इवोत्तमैः । (१०।१)
prabhākarālaiḥ susnigdhaiḥ prajvaladbhir ivottamaiḥ |
वियुक्तां मणिभिर् जात्यैर् नवां मुक्तावलीम् इव ॥ (१०।२)
viyuktāṃ maṇibhir jātyair navāṃ muktāvalīm iva ||
सहसा चलितां स्थानान् महीं पुण्यक्षयाद् गताम् । (११।१)
sahasā calitāṃ sthānān mahīṃ puṇyakṣayād gatām |
संहृतद्युतिविस्तारां ताराम् इव दिवश् च्युताम् ॥ (११।२)
saṃhṛtadyutivistārāṃ tārām iva divaś cyutām ||
पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरशालिनीम् । (१२।१)
puṣpanaddhāṃ vasantānte mattabhramaraśālinīm |
द्रुतदावाग्निविप्रुष्टां क्लान्तां वनलताम् इव ॥ (१२।२)
drutadāvāgnivipruṣṭāṃ klāntāṃ vanalatām iva ||
संमूढनिगमां सर्वां संक्षिप्तविपणापणाम् । (१३।१)
saṃmūḍhanigamāṃ sarvāṃ saṃkṣiptavipaṇāpaṇām |
प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्याम् इवाम्बुधरैर् वृताम् ॥ (१३।२)
pracchannaśaśinakṣatrāṃ dyām ivāmbudharair vṛtām ||
क्षीणपानोत्तमैर् भिन्नैः शरावैर् अभिसंवृताम् । (१४।१)
kṣīṇapānottamair bhinnaiḥ śarāvair abhisaṃvṛtām |
हतशौण्डाम् इवाकाशे पानभूमिम् असंस्कृताम् ॥ (१४।२)
hataśauṇḍām ivākāśe pānabhūmim asaṃskṛtām ||
वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैः समावृताम् । (१५।१)
vṛkṇabhūmitalāṃ nimnāṃ vṛkṇapātraiḥ samāvṛtām |
उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतिताम् इव ॥ (१५।२)
upayuktodakāṃ bhagnāṃ prapāṃ nipatitām iva ||
विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम् । (१६।१)
vipulāṃ vitatāṃ caiva yuktapāśāṃ tarasvinām |
भूमौ बाणैर् विनिष्कृत्तां पतितां ज्याम् इवायुधात् ॥ (१६।२)
bhūmau bāṇair viniṣkṛttāṃ patitāṃ jyām ivāyudhāt ||
निक्षिप्तभाण्डाम् उत्सृष्टां किशोरीम् इव दुर्बलाम् ॥ (१७।२)
nikṣiptabhāṇḍām utsṛṣṭāṃ kiśorīm iva durbalām ||
प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम् । (१८।१)
prāvṛṣi pravigāḍhāyāṃ praviṣṭasyābhramaṇḍalam |
प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर् भास्करस्य प्रभाम् इव ॥ (१८।२)
pracchannāṃ nīlajīmūtair bhāskarasya prabhām iva ||
भरतस् तु रथस्थः सञ् श्रीमान् दशरथात्मजः । (१९।१)
bharatas tu rathasthaḥ sañ śrīmān daśarathātmajaḥ |
वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१९।२)
vāhayantaṃ rathaśreṣṭhaṃ sārathiṃ vākyam abravīt ||
किं नु खल्व् अद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते । (२०।१)
kiṃ nu khalv adya gambhīro mūrchito na niśamyate |
यथापुरम् अयोध्यायां गीतवादित्रनिःस्वनः ॥ (२०।२)
yathāpuram ayodhyāyāṃ gītavāditraniḥsvanaḥ ||
वारुणीमदगन्धाश् च माल्यगन्धश् च मूर्छितः । (२१।१)
vāruṇīmadagandhāś ca mālyagandhaś ca mūrchitaḥ |
यानप्रवरघोषश् च स्निग्धश् च हयनिःस्वनः । (२२।१)
yānapravaraghoṣaś ca snigdhaś ca hayaniḥsvanaḥ |
प्रमत्तगजनादश् च महांश् च रथनिःस्वनः । (२२।२)
pramattagajanādaś ca mahāṃś ca rathaniḥsvanaḥ |
नेदानीं श्रूयते पुर्याम् अस्यां रामे विवासिते ॥ (२२।३)
nedānīṃ śrūyate puryām asyāṃ rāme vivāsite ||
तरुणैश् चारुवेषैश् च नरैर् उन्नतगामिभिः । (२३।१)
taruṇaiś cāruveṣaiś ca narair unnatagāmibhiḥ |
संपतद्भिर् अयोध्यायां न विभान्ति महापथाः ॥ (२३।२)
saṃpatadbhir ayodhyāyāṃ na vibhānti mahāpathāḥ ||
तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहाम् इव ॥ (२४।२)
tena hīnāṃ narendreṇa siṃhahīnāṃ guhām iva ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.