Rām, 1, 20
Select a line for its word-by-word analysis.
तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्याकुलाक्षरम् । (१।१)
tac chrutvā vacanaṃ tasya snehaparyākulākṣaram |
समन्युः कौशिको वाक्यं प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ (१।२)
samanyuḥ kauśiko vākyaṃ pratyuvāca mahīpatim ||
पूर्वम् अर्थं प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञां हातुम् इच्छसि । (२।१)
pūrvam arthaṃ pratiśrutya pratijñāṃ hātum icchasi |
राघवाणाम् अयुक्तो ऽयं कुलस्यास्य विपर्ययः ॥ (२।२)
rāghavāṇām ayukto 'yaṃ kulasyāsya viparyayaḥ ||
यद् इदं ते क्षमं राजन् गमिष्यामि यथागतम् । (३।१)
yad idaṃ te kṣamaṃ rājan gamiṣyāmi yathāgatam |
मिथ्याप्रतिज्ञः काकुत्स्थ सुखी भव सबान्धवः ॥ (३।२)
mithyāpratijñaḥ kākutstha sukhī bhava sabāndhavaḥ ||
त्रस्तरूपं तु विज्ञाय जगत् सर्वं महान् ऋषिः । (५।१)
trastarūpaṃ tu vijñāya jagat sarvaṃ mahān ṛṣiḥ |
नृपतिं सुव्रतो धीरो वसिष्ठो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (५।२)
nṛpatiṃ suvrato dhīro vasiṣṭho vākyam abravīt ||
इक्ष्वाकूणां कुले जातः साक्षाद् धर्म इवापरः । (६।१)
ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sākṣād dharma ivāparaḥ |
धृतिमान्सुव्रतः श्रीमान् न धर्मं हातुम् अर्हसि ॥ (६।२)
dhṛtimānsuvrataḥ śrīmān na dharmaṃ hātum arhasi ||
त्रिषु लोकेषु विख्यातो धर्मात्मा इति राघवः । (७।१)
triṣu lokeṣu vikhyāto dharmātmā iti rāghavaḥ |
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व नाधर्मं वोढुम् अर्हसि ॥ (७।२)
svadharmaṃ pratipadyasva nādharmaṃ voḍhum arhasi ||
संश्रुत्यैवं करिष्यामीत्य् अकुर्वाणस्य राघव । (८।१)
saṃśrutyaivaṃ kariṣyāmīty akurvāṇasya rāghava |
इष्टापूर्तवधो भूयात् तस्माद् रामं विसर्जय ॥ (८।२)
iṣṭāpūrtavadho bhūyāt tasmād rāmaṃ visarjaya ||
कृतास्त्रम् अकृतास्त्रं वा नैनं शक्ष्यन्ति राक्षसाः । (९।१)
kṛtāstram akṛtāstraṃ vā nainaṃ śakṣyanti rākṣasāḥ |
एषो ऽस्त्रान् विविधान् वेत्ति त्रैलोक्ये सचराचरे । (११।१)
eṣo 'strān vividhān vetti trailokye sacarācare |
नैनम् अन्यः पुमान् वेत्ति न च वेत्स्यन्ति केचन ॥ (११।२)
nainam anyaḥ pumān vetti na ca vetsyanti kecana ||
न देवा नर्षयः केचिन् नासुरा न च राक्षसाः । (१२।१)
na devā narṣayaḥ kecin nāsurā na ca rākṣasāḥ |
सर्वास्त्राणि कृशाश्वस्य पुत्राः परमधार्मिकाः । (१३।१)
sarvāstrāṇi kṛśāśvasya putrāḥ paramadhārmikāḥ |
कौशिकाय पुरा दत्ता यदा राज्यं प्रशासति ॥ (१३।२)
kauśikāya purā dattā yadā rājyaṃ praśāsati ||
ते ऽपि पुत्राः कृशाश्वस्य प्रजापतिसुतासुताः । (१४।१)
te 'pi putrāḥ kṛśāśvasya prajāpatisutāsutāḥ |
ते सुवाते ऽस्त्रशस्त्राणि शतं परमभास्वरम् ॥ (१५।२)
te suvāte 'straśastrāṇi śataṃ paramabhāsvaram ||
पञ्चाशतं सुतांल् लेभे जया नाम वरान् पुरा । (१६।१)
pañcāśataṃ sutāṃl lebhe jayā nāma varān purā |
सुप्रभाजनयच् चापि पुत्रान् पञ्चाशतं पुनः । (१७।१)
suprabhājanayac cāpi putrān pañcāśataṃ punaḥ |
संहारान् नाम दुर्धर्षान् दुराक्रामान् बलीयसः ॥ (१७।२)
saṃhārān nāma durdharṣān durākrāmān balīyasaḥ ||
तानि चास्त्राणि वेत्त्य् एष यथावत् कुशिकात्मजः । (१८।१)
tāni cāstrāṇi vetty eṣa yathāvat kuśikātmajaḥ |
अपूर्वाणां च जनने शक्तो भूयश् च धर्मवित् ॥ (१८।२)
apūrvāṇāṃ ca janane śakto bhūyaś ca dharmavit ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.