Rām, 6, 90
Select a line for its word-by-word analysis.
लक्ष्मणेन तु तद्वाक्यम् उक्तं श्रुत्वा स राघवः । (१।१)
lakṣmaṇena tu tadvākyam uktaṃ śrutvā sa rāghavaḥ |
दशग्रीवो रथस्थस्तु रामं वज्रोपमैः शरैः । (२।१)
daśagrīvo rathasthastu rāmaṃ vajropamaiḥ śaraiḥ |
भूमिस्थितस्य रामस्य रथस्थस्य च रक्षसः । (४।१)
bhūmisthitasya rāmasya rathasthasya ca rakṣasaḥ |
न समं युद्धम् इत्याहुर् देवगन्धर्वदानवाः ॥ (४।२)
na samaṃ yuddham ityāhur devagandharvadānavāḥ ||
सदश्वैः काञ्चनापीडैर् युक्तः श्वेतप्रकीर्णकैः । (६।१)
sadaśvaiḥ kāñcanāpīḍair yuktaḥ śvetaprakīrṇakaiḥ |
अभ्यवर्तत काकुत्स्थम् अवतीर्य त्रिविष्टपात् ॥ (७।२)
abhyavartata kākutstham avatīrya triviṣṭapāt ||
प्राञ्जलिर् मातलिर् वाक्यं सहस्राक्षस्य सारथिः ॥ (८।२)
prāñjalir mātalir vākyaṃ sahasrākṣasya sārathiḥ ||
सहस्राक्षेण काकुत्स्थ रथो ऽयं विजयाय ते । (९।१)
sahasrākṣeṇa kākutstha ratho 'yaṃ vijayāya te |
दत्तस्तव महासत्त्व श्रीमाञ् शत्रुनिबर्हणः ॥ (९।२)
dattastava mahāsattva śrīmāñ śatrunibarhaṇaḥ ||
इदम् ऐन्द्रं महच्चापं कवचं चाग्निसंनिभम् । (१०।१)
idam aindraṃ mahaccāpaṃ kavacaṃ cāgnisaṃnibham |
शराश्चादित्यसंकाशाः शक्तिश्च विमला शिताः ॥ (१०।२)
śarāścādityasaṃkāśāḥ śaktiśca vimalā śitāḥ ||
इत्युक्तः स परिक्रम्य रथं तम् अभिवाद्य च । (१२।१)
ityuktaḥ sa parikramya rathaṃ tam abhivādya ca |
आरुरोह तदा रामो लोकांल्लक्ष्म्या विराजयन् ॥ (१२।२)
āruroha tadā rāmo lokāṃllakṣmyā virājayan ||
तद् बभूवाद्भुतं युद्धं द्वैरथं लोमहर्षणम् । (१३।१)
tad babhūvādbhutaṃ yuddhaṃ dvairathaṃ lomaharṣaṇam |
स गान्धर्वेण गान्धर्वं दैवं दैवेन राघवः । (१४।१)
sa gāndharveṇa gāndharvaṃ daivaṃ daivena rāghavaḥ |
अस्त्रं राक्षसराजस्य जघान परमास्त्रवित् ॥ (१४।२)
astraṃ rākṣasarājasya jaghāna paramāstravit ||
अस्त्रं तु परमं घोरं राक्षसं राक्षसाधिपः । (१५।१)
astraṃ tu paramaṃ ghoraṃ rākṣasaṃ rākṣasādhipaḥ |
अभ्यवर्तन्त काकुत्स्थं सर्पा भूत्वा महाविषाः ॥ (१६।२)
abhyavartanta kākutsthaṃ sarpā bhūtvā mahāviṣāḥ ||
ते दीप्तवदना दीप्तं वमन्तो ज्वलनं मुखैः । (१७।१)
te dīptavadanā dīptaṃ vamanto jvalanaṃ mukhaiḥ |
रामम् एवाभ्यवर्तन्त व्यादितास्या भयानकाः ॥ (१७।२)
rāmam evābhyavartanta vyāditāsyā bhayānakāḥ ||
तैर् वासुकिसमस्पर्शैर् दीप्तभोगैर् महाविषैः । (१८।१)
tair vāsukisamasparśair dīptabhogair mahāviṣaiḥ |
दिशश्च संतताः सर्वाः प्रदिशश्च समावृताः ॥ (१८।२)
diśaśca saṃtatāḥ sarvāḥ pradiśaśca samāvṛtāḥ ||
तान् दृष्ट्वा पन्नगान् रामः समापतत आहवे । (१९।१)
tān dṛṣṭvā pannagān rāmaḥ samāpatata āhave |
अस्त्रं गारुत्मतं घोरं प्रादुश्चक्रे भयावहम् ॥ (१९।२)
astraṃ gārutmataṃ ghoraṃ prāduścakre bhayāvaham ||
ते राघवधनुर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिखिप्रभाः । (२०।१)
te rāghavadhanurmuktā rukmapuṅkhāḥ śikhiprabhāḥ |
सुपर्णाः काञ्चना भूत्वा विचेरुः सर्पशत्रवः ॥ (२०।२)
suparṇāḥ kāñcanā bhūtvā viceruḥ sarpaśatravaḥ ||
ते तान् सर्वाञ्शराञ् जघ्नुः सर्परूपान्महाजवान् । (२१।१)
te tān sarvāñśarāñ jaghnuḥ sarparūpānmahājavān |
अस्त्रे प्रतिहते क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः । (२२।१)
astre pratihate kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
अभ्यवर्षत् तदा रामं घोराभिः शरवृष्टिभिः ॥ (२२।२)
abhyavarṣat tadā rāmaṃ ghorābhiḥ śaravṛṣṭibhiḥ ||
अर्दयित्वा शरौघेण मातलिं प्रत्यविध्यत ॥ (२३।२)
ardayitvā śaraugheṇa mātaliṃ pratyavidhyata ||
पातयित्वा रथोपस्थे रथात् केतुं च काञ्चनम् । (२४।१)
pātayitvā rathopasthe rathāt ketuṃ ca kāñcanam |
ऐन्द्रान् अभिजघानाश्वाञ् शरजालेन रावणः ॥ (२४।२)
aindrān abhijaghānāśvāñ śarajālena rāvaṇaḥ ||
रामम् आर्तं तदा दृष्ट्वा सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ (२५।२)
rāmam ārtaṃ tadā dṛṣṭvā siddhāśca paramarṣayaḥ ||
व्यथिता वानरेन्द्राश्च बभूवुः सविभीषणाः । (२६।१)
vyathitā vānarendrāśca babhūvuḥ savibhīṣaṇāḥ |
रामचन्द्रमसं दृष्ट्वा ग्रस्तं रावणराहुणा ॥ (२६।२)
rāmacandramasaṃ dṛṣṭvā grastaṃ rāvaṇarāhuṇā ||
प्राजापत्यं च नक्षत्रं रोहिणीं शशिनः प्रियाम् । (२७।१)
prājāpatyaṃ ca nakṣatraṃ rohiṇīṃ śaśinaḥ priyām |
समाक्रम्य बुधस्तस्थौ प्रजानाम् अशुभावहः ॥ (२७।२)
samākramya budhastasthau prajānām aśubhāvahaḥ ||
सधूमपरिवृत्तोर्मिः प्रज्वलन्न् इव सागरः । (२८।१)
sadhūmaparivṛttormiḥ prajvalann iva sāgaraḥ |
उत्पपात तदा क्रुद्धः स्पृशन्न् इव दिवाकरम् ॥ (२८।२)
utpapāta tadā kruddhaḥ spṛśann iva divākaram ||
शस्त्रवर्णः सुपरुषो मन्दरश्मिर् दिवाकरः । (२९।१)
śastravarṇaḥ suparuṣo mandaraśmir divākaraḥ |
कोसलानां च नक्षत्रं व्यक्तम् इन्द्राग्निदैवतम् । (३०।१)
kosalānāṃ ca nakṣatraṃ vyaktam indrāgnidaivatam |
आक्रम्याङ्गारकस्तस्थौ विशाखाम् अपि चाम्बरे ॥ (३०।२)
ākramyāṅgārakastasthau viśākhām api cāmbare ||
स कृत्वा भ्रुकुटीं क्रुद्धः किंचित् संरक्तलोचनः । (३३।१)
sa kṛtvā bhrukuṭīṃ kruddhaḥ kiṃcit saṃraktalocanaḥ |
जगाम सुमहाक्रोधं निर्दहन्न् इव चक्षुषा ॥ (३३।२)
jagāma sumahākrodhaṃ nirdahann iva cakṣuṣā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.