Rām, 2, 38
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् । (१।१)
tataḥ samīkṣya śayane sannaṃ śokena pārthivam |
राघवो नरशार्दूल विषम् उप्त्वा द्विजिह्ववत् । (२।१)
rāghavo naraśārdūla viṣam uptvā dvijihvavat |
त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिर् इव वेश्मनि ॥ (३।२)
trāsayiṣyati māṃ bhūyo duṣṭāhir iva veśmani ||
अथ स्म नगरे रामश् चरन् भैक्षं गृहे वसेत् । (४।१)
atha sma nagare rāmaś caran bhaikṣaṃ gṛhe vaset |
पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद् यथेष्टतः । (५।१)
pātayitvā tu kaikeyyā rāmaṃ sthānād yatheṣṭataḥ |
प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥ (५।२)
pradiṣṭo rakṣasāṃ bhāgaḥ parvaṇīvāhitāgninā ||
वने त्व् अदृष्टदुःखानां कैकेय्यानुमते त्वया । (७।१)
vane tv adṛṣṭaduḥkhānāṃ kaikeyyānumate tvayā |
त्यक्तानां वनवासाय का न्व् अवस्था भविष्यति ॥ (७।२)
tyaktānāṃ vanavāsāya kā nv avasthā bhaviṣyati ||
कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥ (८।२)
kathaṃ vatsyanti kṛpaṇāḥ phalamūlaiḥ kṛtāśanāḥ ||
सभार्यं यत् सह भ्रात्रा पश्येयम् इह राघवम् ॥ (९।२)
sabhāryaṃ yat saha bhrātrā paśyeyam iha rāghavam ||
श्रुत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति । (१०।१)
śrutvaivopasthitau vīrau kadāyodhyā bhaviṣyati |
कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्राव् अरण्यात् पुनरागतौ । (११।१)
kadā prekṣya naravyāghrāv araṇyāt punarāgatau |
नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि ॥ (११।२)
nandiṣyati purī hṛṣṭā samudra iva parvaṇi ||
कदायोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति । (१२।१)
kadāyodhyāṃ mahābāhuḥ purīṃ vīraḥ pravekṣyati |
पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूम् इव ॥ (१२।२)
puraskṛtya rathe sītāṃ vṛṣabho govadhūm iva ||
लाजैर् अवकरिष्यन्ति प्रविशन्ताव् अरिंदमौ ॥ (१३।२)
lājair avakariṣyanti praviśantāv ariṃdamau ||
प्रदिशन्त्यः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥ (१४।२)
pradiśantyaḥ purīṃ hṛṣṭāḥ kariṣyanti pradakṣiṇam ||
अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस् त्रिवर्ष इव मां ललन् ॥ (१५।२)
abhyupaiṣyati dharmajñas trivarṣa iva māṃ lalan ||
पातु कामेषु वत्सेषु मातॄणां शातिताः स्तनाः ॥ (१६।२)
pātu kāmeṣu vatseṣu mātṝṇāṃ śātitāḥ stanāḥ ||
साहं गौर् इव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता । (१७।१)
sāhaṃ gaur iva siṃhena vivatsā vatsalā kṛtā |
कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर् बलात् ॥ (१७।२)
kaikeyyā puruṣavyāghra bālavatseva gaur balāt ||
न हि तावद् गुणैर् जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् । (१८।१)
na hi tāvad guṇair juṣṭaṃ sarvaśāstraviśāradam |
एकपुत्रा विना पुत्रम् अहं जीवितुम् उत्सहे ॥ (१८।२)
ekaputrā vinā putram ahaṃ jīvitum utsahe ||
न हि मे जीविते किंचित् सामर्थ्यम् इह कल्प्यते । (१९।१)
na hi me jīvite kiṃcit sāmarthyam iha kalpyate |
अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम् ॥ (१९।२)
apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ mahābāhuṃ mahābalam ||
अयं हि मां दीपयते समुत्थितस् तनूजशोकप्रभवो हुताशनः । (२०।१)
ayaṃ hi māṃ dīpayate samutthitas tanūjaśokaprabhavo hutāśanaḥ |
महीम् इमां रश्मिभिर् उत्तमप्रभो यथा निदाघे भगवान् दिवाकरः ॥ (२०।२)
mahīm imāṃ raśmibhir uttamaprabho yathā nidāghe bhagavān divākaraḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.