Rām, 5, 24
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रसक्ताश्रुमुखीत्येवं ब्रुवन्ती जनकात्मजा । (१।१)
prasaktāśrumukhītyevaṃ bruvantī janakātmajā |
चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुम् उत्सहे ॥ (४।२)
cintayantī suduḥkhārtā nāhaṃ jīvitum utsahe ||
न हि मे जीवितेनार्थो नैवार्थैर् न च भूषणैः । (५।१)
na hi me jīvitenārtho naivārthair na ca bhūṣaṇaiḥ |
वसन्त्या राक्षसीमध्ये विना रामं महारथम् ॥ (५।२)
vasantyā rākṣasīmadhye vinā rāmaṃ mahāratham ||
धिङ् माम् अनार्याम् असतीं याहं तेन विना कृता । (६।१)
dhiṅ mām anāryām asatīṃ yāhaṃ tena vinā kṛtā |
का च मे जीविते श्रद्धा सुखे वा तं प्रियं विना । (७।१)
kā ca me jīvite śraddhā sukhe vā taṃ priyaṃ vinā |
भर्तारं सागरान्ताया वसुधायाः प्रियंवदम् ॥ (७।२)
bhartāraṃ sāgarāntāyā vasudhāyāḥ priyaṃvadam ||
भिद्यतां भक्ष्यतां वापि शरीरं विसृजाम्यहम् । (८।१)
bhidyatāṃ bhakṣyatāṃ vāpi śarīraṃ visṛjāmyaham |
न चाप्यहं चिरं दुःखं सहेयं प्रियवर्जिता ॥ (८।२)
na cāpyahaṃ ciraṃ duḥkhaṃ saheyaṃ priyavarjitā ||
प्रत्याख्यातं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम् । (१०।१)
pratyākhyātaṃ na jānāti nātmānaṃ nātmanaḥ kulam |
यो नृशंसस्वभावेन मां प्रार्थयितुम् इच्छति ॥ (१०।२)
yo nṛśaṃsasvabhāvena māṃ prārthayitum icchati ||
छिन्ना भिन्ना विभक्ता वा दीप्ते वाग्नौ प्रदीपिता । (११।१)
chinnā bhinnā vibhaktā vā dīpte vāgnau pradīpitā |
रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश्चिरम् ॥ (११।२)
rāvaṇaṃ nopatiṣṭheyaṃ kiṃ pralāpena vaściram ||
ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः । (१२।१)
khyātaḥ prājñaḥ kṛtajñaśca sānukrośaśca rāghavaḥ |
सद्वृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात् ॥ (१२।२)
sadvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṃkṣayāt ||
येनैकेन निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते ॥ (१३।२)
yenaikena nirastāni sa māṃ kiṃ nābhipadyate ||
समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुम् आहवे ॥ (१४।२)
samarthaḥ khalu me bhartā rāvaṇaṃ hantum āhave ||
कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा । (१६।१)
kāmaṃ madhye samudrasya laṅkeyaṃ duṣpradharṣaṇā |
किं नु तत् कारणं येन रामो दृढपराक्रमः । (१७।१)
kiṃ nu tat kāraṇaṃ yena rāmo dṛḍhaparākramaḥ |
रक्षसापहृतां भार्याम् इष्टां नाभ्यवपद्यते ॥ (१७।२)
rakṣasāpahṛtāṃ bhāryām iṣṭāṃ nābhyavapadyate ||
इहस्थां मां न जानीते शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः । (१८।१)
ihasthāṃ māṃ na jānīte śaṅke lakṣmaṇapūrvajaḥ |
जानन्न् अपि हि तेजस्वी धर्षणां मर्षयिष्यति ॥ (१८।२)
jānann api hi tejasvī dharṣaṇāṃ marṣayiṣyati ||
हृतेति यो ऽधिगत्वा मां राघवाय निवेदयेत् । (१९।१)
hṛteti yo 'dhigatvā māṃ rāghavāya nivedayet |
तिष्ठता रावणद्वन्द्वे वृद्धेनापि जटायुषा ॥ (२०।२)
tiṣṭhatā rāvaṇadvandve vṛddhenāpi jaṭāyuṣā ||
यदि माम् इह जानीयाद् वर्तमानां स राघवः । (२१।१)
yadi mām iha jānīyād vartamānāṃ sa rāghavaḥ |
अद्य बाणैर् अभिक्रुद्धः कुर्याल् लोकम् अराक्षसम् ॥ (२१।२)
adya bāṇair abhikruddhaḥ kuryāl lokam arākṣasam ||
विधमेच्च पुरीं लङ्कां शोषयेच्च महोदधिम् । (२२।१)
vidhamecca purīṃ laṅkāṃ śoṣayecca mahodadhim |
रावणस्य च नीचस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत् ॥ (२२।२)
rāvaṇasya ca nīcasya kīrtiṃ nāma ca nāśayet ||
अन्विष्य रक्षसां लङ्कां कुर्याद् रामः सलक्ष्मणः ॥ (२३।३)
anviṣya rakṣasāṃ laṅkāṃ kuryād rāmaḥ salakṣmaṇaḥ ||
न हि ताभ्यां रिपुर् दृष्टो मुहूर्तम् अपि जीवति । (२४।१)
na hi tābhyāṃ ripur dṛṣṭo muhūrtam api jīvati |
दुष्प्रस्थानो ऽयम् आख्याति सर्वेषां वो विपर्ययः ॥ (२५।२)
duṣprasthāno 'yam ākhyāti sarveṣāṃ vo viparyayaḥ ||
यादृशानि तु दृश्यन्ते लङ्कायाम् अशुभानि तु । (२६।१)
yādṛśāni tu dṛśyante laṅkāyām aśubhāni tu |
शोषं यास्यति दुर्धर्षा प्रमदा विधवा यथा ॥ (२७।२)
śoṣaṃ yāsyati durdharṣā pramadā vidhavā yathā ||
पुष्योत्सवसमृद्धा च नष्टभर्त्री सराक्षसा । (२८।१)
puṣyotsavasamṛddhā ca naṣṭabhartrī sarākṣasā |
भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथाङ्गना ॥ (२८।२)
bhaviṣyati purī laṅkā naṣṭabhartrī yathāṅganā ||
नूनं राक्षसकन्यानां रुदन्तीनां गृहे गृहे । (२९।१)
nūnaṃ rākṣasakanyānāṃ rudantīnāṃ gṛhe gṛhe |
श्रोष्यामि नचिराद् एव दुःखार्तानाम् इह ध्वनिम् ॥ (२९।२)
śroṣyāmi nacirād eva duḥkhārtānām iha dhvanim ||
भविष्यति पुरी लङ्का निर्दग्धा रामसायकैः ॥ (३०।२)
bhaviṣyati purī laṅkā nirdagdhā rāmasāyakaiḥ ||
समयो यस्तु निर्दिष्टस्तस्य कालो ऽयम् आगतः ॥ (३२।२)
samayo yastu nirdiṣṭastasya kālo 'yam āgataḥ ||
अधर्मात् तु महोत्पातो भविष्यति हि साम्प्रतम् ॥ (३३।२)
adharmāt tu mahotpāto bhaviṣyati hi sāmpratam ||
नैते धर्मं विजानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः । (३४।१)
naite dharmaṃ vijānanti rākṣasāḥ piśitāśanāḥ |
ध्रुवं मां प्रातराशार्थे राक्षसः कल्पयिष्यति ॥ (३४।२)
dhruvaṃ māṃ prātarāśārthe rākṣasaḥ kalpayiṣyati ||
साहं कथं करिष्यामि तं विना प्रियदर्शनम् । (३५।१)
sāhaṃ kathaṃ kariṣyāmi taṃ vinā priyadarśanam |
रामं रक्तान्तनयनम् अपश्यन्ती सुदुःखिता ॥ (३५।२)
rāmaṃ raktāntanayanam apaśyantī suduḥkhitā ||
यदि कश्चित् प्रदाता मे विषस्याद्य भवेद् इह । (३६।१)
yadi kaścit pradātā me viṣasyādya bhaved iha |
क्षिप्रं वैवस्वतं देवं पश्येयं पतिना विना ॥ (३६।२)
kṣipraṃ vaivasvataṃ devaṃ paśyeyaṃ patinā vinā ||
नाजानाज्जीवतीं रामः स मां लक्ष्मणपूर्वजः । (३७।१)
nājānājjīvatīṃ rāmaḥ sa māṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
जानन्तौ तौ न कुर्यातां नोर्व्यां हि मम मार्गणम् ॥ (३७।२)
jānantau tau na kuryātāṃ norvyāṃ hi mama mārgaṇam ||
देवलोकम् इतो यातस्त्यक्त्वा देहं महीतले ॥ (३८।२)
devalokam ito yātastyaktvā dehaṃ mahītale ||
धन्या देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । (३९।१)
dhanyā devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
अथ वा न हि तस्यार्थे धर्मकामस्य धीमतः । (४०।१)
atha vā na hi tasyārthe dharmakāmasya dhīmataḥ |
मया रामस्य राजर्षेर् भार्यया परमात्मनः ॥ (४०।२)
mayā rāmasya rājarṣer bhāryayā paramātmanaḥ ||
दृश्यमाने भवेत् प्रीतः सौहृदं नास्त्यपश्यतः । (४१।१)
dṛśyamāne bhavet prītaḥ sauhṛdaṃ nāstyapaśyataḥ |
किं नु मे न गुणाः केचित् किं वा भाग्यक्षयो हि मे । (४२।१)
kiṃ nu me na guṇāḥ kecit kiṃ vā bhāgyakṣayo hi me |
श्रेयो मे जीवितान्मर्तुं विहीना या महात्मना । (४३।१)
śreyo me jīvitānmartuṃ vihīnā yā mahātmanā |
रामाद् अक्लिष्टचारित्राच्छूराच्छत्रुनिबर्हणात् ॥ (४३।२)
rāmād akliṣṭacāritrācchūrācchatrunibarhaṇāt ||
भ्रातरौ हि नरश्रेष्ठौ चरन्तौ वनगोचरौ ॥ (४४।२)
bhrātarau hi naraśreṣṭhau carantau vanagocarau ||
छद्मना घातितौ शूरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ (४५।२)
chadmanā ghātitau śūrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||
साहम् एवंगते काले मर्तुम् इच्छामि सर्वथा । (४६।१)
sāham evaṃgate kāle martum icchāmi sarvathā |
न च मे विहितो मृत्युर् अस्मिन् दुःखे ऽपि वर्तति ॥ (४६।२)
na ca me vihito mṛtyur asmin duḥkhe 'pi vartati ||
धन्याः खलु महात्मानो मुनयः सत्यसंमताः । (४७।१)
dhanyāḥ khalu mahātmāno munayaḥ satyasaṃmatāḥ |
जितात्मानो महाभागा येषां न स्तः प्रियाप्रिये ॥ (४७।२)
jitātmāno mahābhāgā yeṣāṃ na staḥ priyāpriye ||
प्रियान्न सम्भवेद् दुःखम् अप्रियाद् अधिकं भयम् । (४८।१)
priyānna sambhaved duḥkham apriyād adhikaṃ bhayam |
ताभ्यां हि ये वियुज्यन्ते नमस्तेषां महात्मनाम् ॥ (४८।२)
tābhyāṃ hi ye viyujyante namasteṣāṃ mahātmanām ||
साहं त्यक्ता प्रियेणेह रामेण विदितात्मना । (४९।१)
sāhaṃ tyaktā priyeṇeha rāmeṇa viditātmanā |
प्राणांस्त्यक्ष्यामि पापस्य रावणस्य गता वशम् ॥ (४९।२)
prāṇāṃstyakṣyāmi pāpasya rāvaṇasya gatā vaśam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.