Rām, 3, 21
Select a line for its word-by-word analysis.
आत्मा दुश्चरितैः प्राणान् हतो यो ऽद्य विमोक्ष्यति ॥ (३।२)
ātmā duścaritaiḥ prāṇān hato yo 'dya vimokṣyati ||
बाष्पः संह्रियताम् एष सम्भ्रमश् च विमुच्यताम् । (४।१)
bāṣpaḥ saṃhriyatām eṣa sambhramaś ca vimucyatām |
रामस्य रुधिरं रक्तम् उष्णं पास्यसि राक्षसि ॥ (५।२)
rāmasya rudhiraṃ raktam uṣṇaṃ pāsyasi rākṣasi ||
सा प्रहृष्टा वचः श्रुत्वा खरस्य वदनाच् च्युतम् । (६।१)
sā prahṛṣṭā vacaḥ śrutvā kharasya vadanāc cyutam |
प्रशशंस पुनर् मौर्ख्याद् भ्रातरं रक्षसां वरम् ॥ (६।२)
praśaśaṃsa punar maurkhyād bhrātaraṃ rakṣasāṃ varam ||
तेषां शार्दूलदर्पाणां महास्यानां महौजसाम् । (१०।१)
teṣāṃ śārdūladarpāṇāṃ mahāsyānāṃ mahaujasām |
सर्वोद्योगम् उदीर्णानां रक्षसां सौम्य कारय ॥ (१०।२)
sarvodyogam udīrṇānāṃ rakṣasāṃ saumya kāraya ||
उपस्थापय मे क्षिप्रं रथं सौम्य धनूंषि च । (११।१)
upasthāpaya me kṣipraṃ rathaṃ saumya dhanūṃṣi ca |
शरांश् च चित्रान् खड्गांश् च शक्तीश् च विविधाः शिताः ॥ (११।२)
śarāṃś ca citrān khaḍgāṃś ca śaktīś ca vividhāḥ śitāḥ ||
अग्रे निर्यातुम् इच्छामि पौलस्त्यानां महात्मनाम् । (१२।१)
agre niryātum icchāmi paulastyānāṃ mahātmanām |
इति तस्य ब्रुवाणस्य सूर्यवर्णं महारथम् । (१३।१)
iti tasya bruvāṇasya sūryavarṇaṃ mahāratham |
सदश्वैः शबलैर् युक्तम् आचचक्षे ऽथ दूषणः ॥ (१३।२)
sadaśvaiḥ śabalair yuktam ācacakṣe 'tha dūṣaṇaḥ ||
मत्स्यैः पुष्पैर् द्रुमैः शैलैश् चन्द्रसूर्यैश् च काञ्चनैः । (१५।१)
matsyaiḥ puṣpair drumaiḥ śailaiś candrasūryaiś ca kāñcanaiḥ |
माङ्गल्यैः पक्षिसंघैश् च ताराभिश् च समावृतम् ॥ (१५।२)
māṅgalyaiḥ pakṣisaṃghaiś ca tārābhiś ca samāvṛtam ||
ध्वजनिस्त्रिंशसम्पन्नं किङ्किणीकविभूषितम् । (१६।१)
dhvajanistriṃśasampannaṃ kiṅkiṇīkavibhūṣitam |
सदश्वयुक्तं सो ऽमर्षाद् आरुरोह रथं खरः ॥ (१६।२)
sadaśvayuktaṃ so 'marṣād āruroha rathaṃ kharaḥ ||
तस्थुः संपरिवार्यैनं दूषणं च महाबलम् ॥ (१७।२)
tasthuḥ saṃparivāryainaṃ dūṣaṇaṃ ca mahābalam ||
खरस् तु तान् महेष्वासान् घोरचर्मायुधध्वजान् । (१८।१)
kharas tu tān maheṣvāsān ghoracarmāyudhadhvajān |
निर्यातेत्य् अब्रवीद् दृष्ट्वा रथस्थः सर्वराक्षसान् ॥ (१८।२)
niryātety abravīd dṛṣṭvā rathasthaḥ sarvarākṣasān ||
ततस् तद् राक्षसं सैन्यं घोरचर्मायुधध्वजम् । (१९।१)
tatas tad rākṣasaṃ sainyaṃ ghoracarmāyudhadhvajam |
मुद्गरैः पट्टिशैः शूलैः सुतीक्ष्णैश् च परश्वधैः । (२०।१)
mudgaraiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiḥ sutīkṣṇaiś ca paraśvadhaiḥ |
खड्गैश् चक्रैश् च हस्तस्थैर् भ्राजमानैश् च तोमरैः ॥ (२०।२)
khaḍgaiś cakraiś ca hastasthair bhrājamānaiś ca tomaraiḥ ||
शक्तिभिः परिघैर् घोरैर् अतिमात्रैश् च कार्मुकैः । (२१।१)
śaktibhiḥ parighair ghorair atimātraiś ca kārmukaiḥ |
गदासिमुसलैर् वज्रैर् गृहीतैर् भीमदर्शनैः ॥ (२१।२)
gadāsimusalair vajrair gṛhītair bhīmadarśanaiḥ ||
निर्यातानि जनस्थानात् खरचित्तानुवर्तिनाम् ॥ (२२।२)
niryātāni janasthānāt kharacittānuvartinām ||
तांस् त्व् अभिद्रवतो दृष्ट्वा राक्षसान् भीमविक्रमान् । (२३।१)
tāṃs tv abhidravato dṛṣṭvā rākṣasān bhīmavikramān |
ततस् ताञ् शबलान् अश्वांस् तप्तकाञ्चनभूषितान् । (२४।१)
tatas tāñ śabalān aśvāṃs taptakāñcanabhūṣitān |
स चोदितो रथः शीघ्रं खरस्य रिपुघातिनः । (२५।१)
sa codito rathaḥ śīghraṃ kharasya ripughātinaḥ |
शब्देनापूरयामास दिशश् च प्रतिदिशस् तथा ॥ (२५।२)
śabdenāpūrayāmāsa diśaś ca pratidiśas tathā ||
प्रवृद्धमन्युस् तु खरः खरस्वनो रिपोर् वधार्थं त्वरितो यथान्तकः । (२६।१)
pravṛddhamanyus tu kharaḥ kharasvano ripor vadhārthaṃ tvarito yathāntakaḥ |
अचूचुदत् सारथिम् उन्नदन् पुनर् महाबलो मेघ इवाश्मवर्षवान् ॥ (२६।२)
acūcudat sārathim unnadan punar mahābalo megha ivāśmavarṣavān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.