Rām, 5, 25
Select a line for its word-by-word analysis.
इत्युक्ताः सीतया घोरं राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः । (१।१)
ityuktāḥ sītayā ghoraṃ rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ |
काश्चिज् जग्मुस्तद् आख्यातुं रावणस्य तरस्विनः ॥ (१।२)
kāścij jagmustad ākhyātuṃ rāvaṇasya tarasvinaḥ ||
पुनः परुषम् एकार्थम् अनर्थार्थम् अथाब्रुवन् ॥ (२।२)
punaḥ paruṣam ekārtham anarthārtham athābruvan ||
राक्षस्यो भक्षयिष्यन्ति मांसम् एतद् यथासुखम् ॥ (३।२)
rākṣasyo bhakṣayiṣyanti māṃsam etad yathāsukham ||
सीतां ताभिर् अनार्याभिर् दृष्ट्वा संतर्जितां तदा । (४।१)
sītāṃ tābhir anāryābhir dṛṣṭvā saṃtarjitāṃ tadā |
राक्षसी त्रिजटा वृद्धा शयाना वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (४।२)
rākṣasī trijaṭā vṛddhā śayānā vākyam abravīt ||
स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः । (६।१)
svapno hyadya mayā dṛṣṭo dāruṇo romaharṣaṇaḥ |
एवम् उक्तास्त्रिजटया राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः । (७।१)
evam uktāstrijaṭayā rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ |
सर्वा एवाब्रुवन् भीतास्त्रिजटां ताम् इदं वचः ॥ (७।२)
sarvā evābruvan bhītāstrijaṭāṃ tām idaṃ vacaḥ ||
कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्नो ऽयं कीदृशो निशि ॥ (८।१)
kathayasva tvayā dṛṣṭaḥ svapno 'yaṃ kīdṛśo niśi ||
तासां श्रुत्वा तु वचनं राक्षसीनां मुखोद्गतम् । (९।१)
tāsāṃ śrutvā tu vacanaṃ rākṣasīnāṃ mukhodgatam |
गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकाम् अन्तरिक्षगाम् । (१०।१)
gajadantamayīṃ divyāṃ śibikām antarikṣagām |
युक्तां वाजिसहस्रेण स्वयम् आस्थाय राघवः ॥ (१०।२)
yuktāṃ vājisahasreṇa svayam āsthāya rāghavaḥ ||
स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता । (११।१)
svapne cādya mayā dṛṣṭā sītā śuklāmbarāvṛtā |
सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतपर्वतम् आस्थिता । (११।२)
sāgareṇa parikṣiptaṃ śvetaparvatam āsthitā |
शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकीं पर्युपस्थितौ ॥ (१३।२)
śuklamālyāmbaradharau jānakīṃ paryupasthitau ||
ततस्तस्य नगस्याग्रे आकाशस्थस्य दन्तिनः । (१४।१)
tatastasya nagasyāgre ākāśasthasya dantinaḥ |
भर्त्रा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धम् आश्रिता ॥ (१४।२)
bhartrā parigṛhītasya jānakī skandham āśritā ||
भर्तुर् अङ्कात् समुत्पत्य ततः कमललोचना । (१५।१)
bhartur aṅkāt samutpatya tataḥ kamalalocanā |
चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टा पाणिभ्यां परिमार्जती ॥ (१५।२)
candrasūryau mayā dṛṣṭā pāṇibhyāṃ parimārjatī ||
ततस्ताभ्यां कुमाराभ्याम् आस्थितः स गजोत्तमः । (१६।१)
tatastābhyāṃ kumārābhyām āsthitaḥ sa gajottamaḥ |
सीतया च विशालाक्ष्या लङ्काया उपरि स्थितः ॥ (१६।२)
sītayā ca viśālākṣyā laṅkāyā upari sthitaḥ ||
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह भार्यया ॥ (१७।३)
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā saha bhāryayā ||
विमानात् पुष्पकाद् अद्य रावणः पतितो भुवि । (१८।१)
vimānāt puṣpakād adya rāvaṇaḥ patito bhuvi |
कृष्यमाणः स्त्रिया दृष्टो मुण्डः कृष्णाम्बरः पुनः ॥ (१८।२)
kṛṣyamāṇaḥ striyā dṛṣṭo muṇḍaḥ kṛṣṇāmbaraḥ punaḥ ||
प्रयातो दक्षिणाम् आशां प्रविष्टः कर्दमं ह्रदम् ॥ (१९।२)
prayāto dakṣiṇām āśāṃ praviṣṭaḥ kardamaṃ hradam ||
कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी । (२०।१)
kaṇṭhe baddhvā daśagrīvaṃ pramadā raktavāsinī |
काली कर्दमलिप्ताङ्गी दिशं याम्यां प्रकर्षति ॥ (२०।२)
kālī kardamaliptāṅgī diśaṃ yāmyāṃ prakarṣati ||
उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च प्रयातो दक्षिणां दिशम् ॥ (२१।२)
uṣṭreṇa kumbhakarṇaśca prayāto dakṣiṇāṃ diśam ||
समाजश्च महान् वृत्तो गीतवादित्रनिःस्वनः । (२२।१)
samājaśca mahān vṛtto gītavāditraniḥsvanaḥ |
पिबतां रक्तमाल्यानां रक्षसां रक्तवाससाम् ॥ (२२।२)
pibatāṃ raktamālyānāṃ rakṣasāṃ raktavāsasām ||
पीत्वा तैलं प्रनृत्ताश्च प्रहसन्त्यो महास्वनाः । (२४।१)
pītvā tailaṃ pranṛttāśca prahasantyo mahāsvanāḥ |
लङ्कायां भस्मरूक्षायां सर्वा राक्षसयोषितः ॥ (२४।२)
laṅkāyāṃ bhasmarūkṣāyāṃ sarvā rākṣasayoṣitaḥ ||
रक्तं निवसनं गृह्य प्रविष्टा गोमयह्रदे ॥ (२५।२)
raktaṃ nivasanaṃ gṛhya praviṣṭā gomayahrade ||
अपगच्छत नश्यध्वं सीताम् आप्नोति राघवः । (२६।१)
apagacchata naśyadhvaṃ sītām āpnoti rāghavaḥ |
घातयेत् परमामर्षी सर्वैः सार्धं हि राक्षसैः ॥ (२६।२)
ghātayet paramāmarṣī sarvaiḥ sārdhaṃ hi rākṣasaiḥ ||
प्रियां बहुमतां भार्यां वनवासम् अनुव्रताम् । (२७।१)
priyāṃ bahumatāṃ bhāryāṃ vanavāsam anuvratām |
भर्त्सितां तर्जितां वापि नानुमंस्यति राघवः ॥ (२७।२)
bhartsitāṃ tarjitāṃ vāpi nānumaṃsyati rāghavaḥ ||
तद् अलं क्रूरवाक्यैर् वः सान्त्वम् एवाभिधीयताम् । (२८।१)
tad alaṃ krūravākyair vaḥ sāntvam evābhidhīyatām |
यस्या ह्येवंविधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते । (२९।१)
yasyā hyevaṃvidhaḥ svapno duḥkhitāyāḥ pradṛśyate |
सा दुःखैर् बहुभिर् मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ (२९।२)
sā duḥkhair bahubhir muktā priyaṃ prāpnotyanuttamam ||
भर्त्सिताम् अपि याचध्वं राक्षस्यः किं विवक्षया । (३०।१)
bhartsitām api yācadhvaṃ rākṣasyaḥ kiṃ vivakṣayā |
राघवाद्धि भयं घोरं राक्षसानाम् उपस्थितम् ॥ (३०।२)
rāghavāddhi bhayaṃ ghoraṃ rākṣasānām upasthitam ||
अलम् एषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात् ॥ (३१।२)
alam eṣā paritrātuṃ rākṣasyo mahato bhayāt ||
अपि चास्या विशालाक्ष्या न किंचिद् उपलक्षये । (३२।१)
api cāsyā viśālākṣyā na kiṃcid upalakṣaye |
विरुद्धम् अपि चाङ्गेषु सुसूक्ष्मम् अपि लक्ष्मणम् ॥ (३२।२)
viruddham api cāṅgeṣu susūkṣmam api lakṣmaṇam ||
छायावैगुण्यमात्रं तु शङ्के दुःखम् उपस्थितम् । (३३।१)
chāyāvaiguṇyamātraṃ tu śaṅke duḥkham upasthitam |
अदुःखार्हाम् इमां देवीं वैहायसमुपस्थिताम् ॥ (३३।२)
aduḥkhārhām imāṃ devīṃ vaihāyasamupasthitām ||
अर्थसिद्धिं तु वैदेह्याः पश्याम्यहम् उपस्थिताम् । (३४।१)
arthasiddhiṃ tu vaidehyāḥ paśyāmyaham upasthitām |
निमित्तभूतम् एतत् तु श्रोतुम् अस्या महत् प्रियम् । (३५।१)
nimittabhūtam etat tu śrotum asyā mahat priyam |
दृश्यते च स्फुरच्चक्षुः पद्मपत्रम् इवायतम् ॥ (३५।२)
dṛśyate ca sphuraccakṣuḥ padmapatram ivāyatam ||
ईषच्च हृषितो वास्या दक्षिणाया ह्यदक्षिणः । (३६।१)
īṣacca hṛṣito vāsyā dakṣiṇāyā hyadakṣiṇaḥ |
अकस्माद् एव वैदेह्या बाहुर् एकः प्रकम्पते ॥ (३६।२)
akasmād eva vaidehyā bāhur ekaḥ prakampate ||
वेपन् सूचयतीवास्या राघवं पुरतः स्थितम् ॥ (३७।२)
vepan sūcayatīvāsyā rāghavaṃ purataḥ sthitam ||
पक्षी च शाखानिलयं प्रविष्टः पुनः पुनश्चोत्तमसान्त्ववादी । (३८।१)
pakṣī ca śākhānilayaṃ praviṣṭaḥ punaḥ punaścottamasāntvavādī |
सुखागतां वाचम् उदीरयाणः पुनः पुनश्चोदयतीव हृष्टः ॥ (३८।२)
sukhāgatāṃ vācam udīrayāṇaḥ punaḥ punaścodayatīva hṛṣṭaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.