Rām, 4, 40
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस् तन् महद् वानरं बलम् । (१।१)
tataḥ prasthāpya sugrīvas tan mahad vānaraṃ balam |
मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम् । (४।१)
maindaṃ ca dvividaṃ caiva vijayaṃ gandhamādanam |
ये केचन समुद्देशास् तस्यां दिशि सुदुर्गमाः । (७।१)
ye kecana samuddeśās tasyāṃ diśi sudurgamāḥ |
मेखलान् उत्कलांश् चैव दशार्णनगराण्य् अपि । (१०।१)
mekhalān utkalāṃś caiva daśārṇanagarāṇy api |
अवन्तीम् अभ्रवन्तीं च सर्वम् एवानुपश्यत ॥ (१०।२)
avantīm abhravantīṃ ca sarvam evānupaśyata ||
विदर्भान् ऋषिकांश् चैव रम्यान् माहिषकान् अपि । (११।१)
vidarbhān ṛṣikāṃś caiva ramyān māhiṣakān api |
तथा वङ्गान् कलिङ्गांश् च कौशिकांश् च समन्ततः ॥ (११।२)
tathā vaṅgān kaliṅgāṃś ca kauśikāṃś ca samantataḥ ||
तथैवान्ध्रांश् च पुण्ड्रांश् च चोलान् पाण्ड्यान् सकेरलान् । (१३।१)
tathaivāndhrāṃś ca puṇḍrāṃś ca colān pāṇḍyān sakeralān |
अयोमुखश् च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः ॥ (१३।२)
ayomukhaś ca gantavyaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ ||
विचित्रशिखरः श्रीमांश् चित्रपुष्पितकाननः । (१४।१)
vicitraśikharaḥ śrīmāṃś citrapuṣpitakānanaḥ |
ततस् ताम् आपगां दिव्यां प्रसन्नसलिलां शिवाम् । (१५।१)
tatas tām āpagāṃ divyāṃ prasannasalilāṃ śivām |
तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीं विहृताम् अप्सरोगणैः ॥ (१५।२)
tatra drakṣyatha kāverīṃ vihṛtām apsarogaṇaiḥ ||
द्रक्ष्यथादित्यसंकाशम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् ॥ (१६।२)
drakṣyathādityasaṃkāśam agastyam ṛṣisattamam ||
ततस् तेनाभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना । (१७।१)
tatas tenābhyanujñātāḥ prasannena mahātmanā |
ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम् ॥ (१७।२)
tāmraparṇīṃ grāhajuṣṭāṃ tariṣyatha mahānadīm ||
सा चन्दनवनैर् दिव्यैः प्रच्छन्ना द्वीपशालिनी । (१८।१)
sā candanavanair divyaiḥ pracchannā dvīpaśālinī |
युक्तं कवाटं पाण्ड्यानां गता द्रक्ष्यथ वानराः ॥ (१९।२)
yuktaṃ kavāṭaṃ pāṇḍyānāṃ gatā drakṣyatha vānarāḥ ||
ततः समुद्रम् आसाद्य सम्प्रधार्यार्थनिश्चयम् । (२०।१)
tataḥ samudram āsādya sampradhāryārthaniścayam |
चित्रनानानगः श्रीमान् महेन्द्रः पर्वतोत्तमः । (२१।१)
citranānānagaḥ śrīmān mahendraḥ parvatottamaḥ |
नानाविधैर् नगैः फुल्लैर् लताभिश् चोपशोभितम् । (२२।१)
nānāvidhair nagaiḥ phullair latābhiś copaśobhitam |
देवर्षियक्षप्रवरैर् अप्सरोभिश् च सेवितम् ॥ (२२।२)
devarṣiyakṣapravarair apsarobhiś ca sevitam ||
सिद्धचारणसंघैश् च प्रकीर्णं सुमनोहरम् । (२३।१)
siddhacāraṇasaṃghaiś ca prakīrṇaṃ sumanoharam |
तम् उपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु ॥ (२३।२)
tam upaiti sahasrākṣaḥ sadā parvasu parvasu ||
अगम्यो मानुषैर् दीप्तस् तं मार्गध्वं समन्ततः । (२४।२)
agamyo mānuṣair dīptas taṃ mārgadhvaṃ samantataḥ |
तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः ॥ (२४।३)
tatra sarvātmanā sītā mārgitavyā viśeṣataḥ ||
स हि देशस् तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः । (२५।१)
sa hi deśas tu vadhyasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
राक्षसाधिपतेर् वासः सहस्राक्षसमद्युतेः ॥ (२५।२)
rākṣasādhipater vāsaḥ sahasrākṣasamadyuteḥ ||
दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी । (२६।१)
dakṣiṇasya samudrasya madhye tasya tu rākṣasī |
अङ्गारकेति विख्याता छायाम् आक्षिप्य भोजिनी ॥ (२६।२)
aṅgāraketi vikhyātā chāyām ākṣipya bhojinī ||
तम् अतिक्रम्य लक्ष्मीवान् समुद्रे शतयोजने । (२७।१)
tam atikramya lakṣmīvān samudre śatayojane |
भ्राजते विपुलैः शृङ्गैर् अम्बरं विलिखन्न् इव ॥ (२८।२)
bhrājate vipulaiḥ śṛṅgair ambaraṃ vilikhann iva ||
तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवते यं दिवाकरः । (२९।१)
tasyaikaṃ kāñcanaṃ śṛṅgaṃ sevate yaṃ divākaraḥ |
न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः । (३०।१)
na taṃ kṛtaghnāḥ paśyanti na nṛśaṃsā na nāstikāḥ |
प्रणम्य शिरसा शैलं तं विमार्गत वानराः ॥ (३०।२)
praṇamya śirasā śailaṃ taṃ vimārgata vānarāḥ ||
तम् अतिक्रम्य दुर्धर्षाः सूर्यवान् नाम पर्वतः । (३१।१)
tam atikramya durdharṣāḥ sūryavān nāma parvataḥ |
ततस् तम् अप्य् अतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः । (३२।१)
tatas tam apy atikramya vaidyuto nāma parvataḥ |
तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च । (३३।१)
tatra bhuktvā varārhāṇi mūlāni ca phalāni ca |
मधूनि पीत्वा मुख्यानि परं गच्छत वानराः ॥ (३३।२)
madhūni pītvā mukhyāni paraṃ gacchata vānarāḥ ||
तत्र नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरो नाम पर्वतः । (३४।१)
tatra netramanaḥkāntaḥ kuñjaro nāma parvataḥ |
अगस्त्यभवनं यत्र निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ (३४।२)
agastyabhavanaṃ yatra nirmitaṃ viśvakarmaṇā ||
शरणं काञ्चनं दिव्यं नानारत्नविभूषितम् ॥ (३५।२)
śaraṇaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nānāratnavibhūṣitam ||
विशालरथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता । (३६।२)
viśālarathyā durdharṣā sarvataḥ parirakṣitā |
रक्षिता पन्नगैर् घोरैस् तीक्ष्णदंष्ट्रैर् महाविषैः ॥ (३६।३)
rakṣitā pannagair ghorais tīkṣṇadaṃṣṭrair mahāviṣaiḥ ||
निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी ॥ (३७।२)
niryāya mārgitavyā ca sā ca bhogavatī purī ||
तं च देशम् अतिक्रम्य महान् ऋषभसंस्थितः । (३८।१)
taṃ ca deśam atikramya mahān ṛṣabhasaṃsthitaḥ |
गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम् । (३९।१)
gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam |
दिव्यम् उत्पद्यते यत्र तच् चैवाग्निसमप्रभम् ॥ (३९।२)
divyam utpadyate yatra tac caivāgnisamaprabham ||
न तु तच् चन्दनं दृष्ट्वा स्प्रष्टव्यं च कदाचन । (४०।१)
na tu tac candanaṃ dṛṣṭvā spraṣṭavyaṃ ca kadācana |
रोहिता नाम गन्धर्वा घोरा रक्षन्ति तद् वनम् ॥ (४०।२)
rohitā nāma gandharvā ghorā rakṣanti tad vanam ||
शैलूषो ग्रामणीर् भिक्षुः शुभ्रो बभ्रुस् तथैव च ॥ (४१।२)
śailūṣo grāmaṇīr bhikṣuḥ śubhro babhrus tathaiva ca ||
अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षास् तत्र स्वर्गजितः स्थिताः । (४२।१)
ante pṛthivyā durdharṣās tatra svargajitaḥ sthitāḥ |
ततः परं न वः सेव्यः पितृलोकः सुदारुणः । (४२।२)
tataḥ paraṃ na vaḥ sevyaḥ pitṛlokaḥ sudāruṇaḥ |
शक्यं विचेतुं गन्तुं वा नातो गतिमतां गतिः ॥ (४३।२)
śakyaṃ vicetuṃ gantuṃ vā nāto gatimatāṃ gatiḥ ||
सर्वम् एतत् समालोक्य यच् चान्यद् अपि दृश्यते । (४४।१)
sarvam etat samālokya yac cānyad api dṛśyate |
गतिं विदित्वा वैदेह्याः संनिवर्तितुम् अर्हथ ॥ (४४।२)
gatiṃ viditvā vaidehyāḥ saṃnivartitum arhatha ||
यस् तु मासान् निवृत्तो ऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति । (४५।१)
yas tu māsān nivṛtto 'gre dṛṣṭā sīteti vakṣyati |
मत्तुल्यविभवो भोगैः सुखं स विहरिष्यति ॥ (४५।२)
mattulyavibhavo bhogaiḥ sukhaṃ sa vihariṣyati ||
ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद् विशेषतः । (४६।१)
tataḥ priyataro nāsti mama prāṇād viśeṣataḥ |
अमितबलपराक्रमा भवन्तो विपुलगुणेषु कुलेषु च प्रसूताः । (४७।१)
amitabalaparākramā bhavanto vipulaguṇeṣu kuleṣu ca prasūtāḥ |
मनुजपतिसुतां यथा लभध्वं तद् अधिगुणं पुरुषार्थम् आरभध्वम् ॥ (४७।२)
manujapatisutāṃ yathā labhadhvaṃ tad adhiguṇaṃ puruṣārtham ārabhadhvam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.