Rām, 2, 39
Select a line for its word-by-word analysis.
विलपन्तीं तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम् । (१।१)
vilapantīṃ tathā tāṃ tu kausalyāṃ pramadottamām |
इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
idaṃ dharme sthitā dharmyaṃ sumitrā vākyam abravīt ||
तवार्ये सद्गुणैर् युक्तः पुत्रः स पुरुषोत्तमः । (२।१)
tavārye sadguṇair yuktaḥ putraḥ sa puruṣottamaḥ |
यस् तवार्ये गतः पुत्रस् त्यक्त्वा राज्यं महाबलः । (३।१)
yas tavārye gataḥ putras tyaktvā rājyaṃ mahābalaḥ |
साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनाम् ॥ (३।२)
sādhu kurvan mahātmānaṃ pitaraṃ satyavādinām ||
शिष्टैर् आचरिते सम्यक् शश्वत् प्रेत्य फलोदये । (४।१)
śiṣṭair ācarite samyak śaśvat pretya phalodaye |
रामो धर्मे स्थितः श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन ॥ (४।२)
rāmo dharme sthitaḥ śreṣṭho na sa śocyaḥ kadācana ||
वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणो ऽस्मिन् सदानघः । (५।१)
vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo 'smin sadānaghaḥ |
कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रामयति प्रभुः । (७।१)
kīrtibhūtāṃ patākāṃ yo loke bhrāmayati prabhuḥ |
दमसत्यव्रतपरः किं न प्राप्तस् तवात्मजः ॥ (७।२)
damasatyavrataparaḥ kiṃ na prāptas tavātmajaḥ ||
व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यम् उत्तमम् । (८।१)
vyaktaṃ rāmasya vijñāya śaucaṃ māhātmyam uttamam |
न गात्रम् अंशुभिः सूर्यः संतापयितुम् अर्हति ॥ (८।२)
na gātram aṃśubhiḥ sūryaḥ saṃtāpayitum arhati ||
राघवं युक्तशीतोष्णः सेविष्यति सुखो ऽनिलः ॥ (९।२)
rāghavaṃ yuktaśītoṣṇaḥ seviṣyati sukho 'nilaḥ ||
रश्मिभिः संस्पृशञ् शीतैश् चन्द्रमा ह्लादयिष्यति ॥ (१०।२)
raśmibhiḥ saṃspṛśañ śītaiś candramā hlādayiṣyati ||
ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे । (११।१)
dadau cāstrāṇi divyāni yasmai brahmā mahaujase |
दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे ॥ (११।२)
dānavendraṃ hataṃ dṛṣṭvā timidhvajasutaṃ raṇe ||
पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः । (१२।१)
pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣarṣabhaḥ |
क्षिप्रं तिसृभिर् एताभिः सह रामो ऽभिषेक्ष्यते ॥ (१२।२)
kṣipraṃ tisṛbhir etābhiḥ saha rāmo 'bhiṣekṣyate ||
दुःखजं विसृजन्त्य् अस्रं निष्क्रामन्तम् उदीक्ष्य यम् । (१३।१)
duḥkhajaṃ visṛjanty asraṃ niṣkrāmantam udīkṣya yam |
समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रम् आनन्दजं पयः ॥ (१३।२)
samutsrakṣyasi netrābhyāṃ kṣipram ānandajaṃ payaḥ ||
मुदाश्रु मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार्षिकी ॥ (१४।२)
mudāśru mokṣyase kṣipraṃ meghalekheva vārṣikī ||
पुत्रस् ते वरदः क्षिप्रम् अयोध्यां पुनर् आगतः । (१५।१)
putras te varadaḥ kṣipram ayodhyāṃ punar āgataḥ |
कराभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति ॥ (१५।२)
karābhyāṃ mṛdupīnābhyāṃ caraṇau pīḍayiṣyati ||
निशम्य तल् लक्ष्मणमातृवाक्यं रामस्य मातुर् नरदेवपत्न्याः । (१६।१)
niśamya tal lakṣmaṇamātṛvākyaṃ rāmasya mātur naradevapatnyāḥ |
सद्यः शरीरे विननाश शोकः शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः ॥ (१६।२)
sadyaḥ śarīre vinanāśa śokaḥ śaradgato megha ivālpatoyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.