Rām, 2, 54
Select a line for its word-by-word analysis.
धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
dharaṇyāṃ gatasattveva kausalyā sūtam abravīt ||
नय मां यत्र काकुत्स्थः सीता यत्र च लक्ष्मणः । (२।१)
naya māṃ yatra kākutsthaḥ sītā yatra ca lakṣmaṇaḥ |
तान् विना क्षणम् अप्य् अत्र जीवितुं नोत्सहे ह्य् अहम् ॥ (२।२)
tān vinā kṣaṇam apy atra jīvituṃ notsahe hy aham ||
निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान् नय माम् अपि । (३।१)
nivartaya rathaṃ śīghraṃ daṇḍakān naya mām api |
इदम् आश्वासयन् देवीं सूतः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥ (४।२)
idam āśvāsayan devīṃ sūtaḥ prāñjalir abravīt ||
त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा । (५।१)
tyaja śokaṃ ca mohaṃ ca sambhramaṃ duḥkhajaṃ tathā |
विजने ऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्व् इव । (७।१)
vijane 'pi vane sītā vāsaṃ prāpya gṛheṣv iva |
विस्रम्भं लभते ऽभीता रामे संन्यस्तमानसा ॥ (७।२)
visrambhaṃ labhate 'bhītā rāme saṃnyastamānasā ||
नास्या दैन्यं कृतं किंचित् सुसूक्ष्मम् अपि लक्षये । (८।१)
nāsyā dainyaṃ kṛtaṃ kiṃcit susūkṣmam api lakṣaye |
रामा रामे ह्य् अधीनात्मा विजने ऽपि वने सती ॥ (१०।२)
rāmā rāme hy adhīnātmā vijane 'pi vane satī ||
तद्गतं हृदयं ह्य् अस्यास् तदधीनं च जीवितम् । (११।१)
tadgataṃ hṛdayaṃ hy asyās tadadhīnaṃ ca jīvitam |
अयोध्यापि भवेत् तस्या रामहीना तथा वनम् ॥ (११।२)
ayodhyāpi bhavet tasyā rāmahīnā tathā vanam ||
पथि पृच्छति वैदेही ग्रामांश् च नगराणि च । (१२।१)
pathi pṛcchati vaidehī grāmāṃś ca nagarāṇi ca |
गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान् विविधान् अपि ॥ (१२।२)
gatiṃ dṛṣṭvā nadīnāṃ ca pādapān vividhān api ||
न हि गच्छति वैदेह्याश् चन्द्रांशुसदृशी प्रभा ॥ (१३।२)
na hi gacchati vaidehyāś candrāṃśusadṛśī prabhā ||
सदृशं शतपत्त्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम् । (१४।१)
sadṛśaṃ śatapattrasya pūrṇacandropamaprabham |
गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनम् आश्रिता । (१७।१)
gajaṃ vā vīkṣya siṃhaṃ vā vyāghraṃ vā vanam āśritā |
नाहारयति संत्रासं बाहू रामस्य संश्रिता ॥ (१७।२)
nāhārayati saṃtrāsaṃ bāhū rāmasya saṃśritā ||
न शोच्यास् ते न चात्मा ते शोच्यो नापि जनाधिपः । (१८।१)
na śocyās te na cātmā te śocyo nāpi janādhipaḥ |
इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम् ॥ (१८।२)
idaṃ hi caritaṃ loke pratiṣṭhāsyati śāśvatam ||
विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवस्थिताः । (१९।१)
vidhūya śokaṃ parihṛṣṭamānasā maharṣiyāte pathi suvyavasthitāḥ |
वने रता वन्यफलाशनाः पितुः शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते ॥ (१९।२)
vane ratā vanyaphalāśanāḥ pituḥ śubhāṃ pratijñāṃ paripālayanti te ||
तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता । (२०।१)
tathāpi sūtena suyuktavādinā nivāryamāṇā sutaśokakarśitā |
न चैव देवी विरराम कूजितात् प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च ॥ (२०।२)
na caiva devī virarāma kūjitāt priyeti putreti ca rāghaveti ca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.