Rām, 2, 44
Select a line for its word-by-word analysis.
विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः । (१।१)
viśālān kosalān ramyān yātvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |
तत्र त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयाम् अशैवलाम् । (२।१)
tatra tripathagāṃ divyāṃ śivatoyām aśaivalām |
ददर्श राघवो गङ्गां पुण्याम् ऋषिनिषेविताम् ॥ (२।२)
dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyām ṛṣiniṣevitām ||
शिशुमारैश् च नक्रैश् च भुजंगैश् च निषेविताम् ॥ (३।२)
śiśumāraiś ca nakraiś ca bhujaṃgaiś ca niṣevitām ||
सुमन्त्रम् अब्रवीत् सूतम् इहैवाद्य वसामहे ॥ (४।२)
sumantram abravīt sūtam ihaivādya vasāmahe ||
लक्ष्मणश् च सुमन्त्रश् च बाढम् इत्य् एव राघवम् । (६।१)
lakṣmaṇaś ca sumantraś ca bāḍham ity eva rāghavam |
उक्त्वा तम् इङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर् हयैः ॥ (६।२)
uktvā tam iṅgudīvṛkṣaṃ tadopayayatur hayaiḥ ||
रामो ऽभियाय तं रम्यं वृक्षम् इक्ष्वाकुनन्दनः । (७।१)
rāmo 'bhiyāya taṃ ramyaṃ vṛkṣam ikṣvākunandanaḥ |
रथाद् अवातरत् तस्मात् सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ (७।२)
rathād avātarat tasmāt sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ ||
सुमन्त्रो ऽप्य् अवतीर्यैव मोचयित्वा हयोत्तमान् । (८।१)
sumantro 'py avatīryaiva mocayitvā hayottamān |
निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश् चेति विश्रुतः ॥ (९।२)
niṣādajātyo balavān sthapatiś ceti viśrutaḥ ||
स श्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयम् आगतम् । (१०।१)
sa śrutvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayam āgatam |
वृद्धैः परिवृतो ऽमात्यैर् ज्ञातिभिश् चाप्य् उपागतः ॥ (१०।२)
vṛddhaiḥ parivṛto 'mātyair jñātibhiś cāpy upāgataḥ ||
ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूराद् अवस्थितम् । (११।१)
tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrād avasthitam |
सह सौमित्रिणा रामः समागच्छद् गुहेन सः ॥ (११।२)
saha saumitriṇā rāmaḥ samāgacchad guhena saḥ ||
तम् आर्तः सम्परिष्वज्य गुहो राघवम् अब्रवीत् । (१२।१)
tam ārtaḥ sampariṣvajya guho rāghavam abravīt |
यथायोध्या तथेदं ते राम किं करवाणि ते ॥ (१२।२)
yathāyodhyā tathedaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te ||
अर्घ्यं चोपानयत् क्षिप्रं वाक्यं चेदम् उवाच ह ॥ (१३।२)
arghyaṃ copānayat kṣipraṃ vākyaṃ cedam uvāca ha ||
वयं प्रेष्या भवान् भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः ॥ (१४।२)
vayaṃ preṣyā bhavān bhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ ||
भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यं चेदम् उपस्थितम् । (१५।१)
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyaṃ cedam upasthitam |
गुहम् एव ब्रुवाणं तं राघवः प्रत्युवाच ह । (१६।१)
guham eva bruvāṇaṃ taṃ rāghavaḥ pratyuvāca ha |
अर्चिताश् चैव हृष्टाश् च भवता सर्वथा वयम् ॥ (१६।२)
arcitāś caiva hṛṣṭāś ca bhavatā sarvathā vayam ||
पद्भ्याम् अभिगमाच् चैव स्नेहसंदर्शनेन च । (१७।१)
padbhyām abhigamāc caiva snehasaṃdarśanena ca |
भुजाभ्यां साधुवृत्ताभ्यां पीडयन् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१७।२)
bhujābhyāṃ sādhuvṛttābhyāṃ pīḍayan vākyam abravīt ||
दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि अरोगं सह बान्धवैः । (१८।१)
diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi arogaṃ saha bāndhavaiḥ |
अपि ते कुशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ॥ (१८।२)
api te kuśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca ||
यत् त्व् इदं भवता किंचित् प्रीत्या समुपकल्पितम् । (१९।१)
yat tv idaṃ bhavatā kiṃcit prītyā samupakalpitam |
सर्वं तद् अनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥ (१९।२)
sarvaṃ tad anujānāmi na hi varte pratigrahe ||
विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम् ॥ (२०।२)
viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram ||
अश्वानां खादनेनाहम् अर्थी नान्येन केनचित् । (२१।१)
aśvānāṃ khādanenāham arthī nānyena kenacit |
एतैः सुविहितैर् अश्वैर् भविष्याम्य् अहम् अर्चितः ॥ (२२।२)
etaiḥ suvihitair aśvair bhaviṣyāmy aham arcitaḥ ||
अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सो ऽन्वशात् । (२३।१)
aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so 'nvaśāt |
गुहस् तत्रैव पुरुषांस् त्वरितं दीयताम् इति ॥ (२३।२)
guhas tatraiva puruṣāṃs tvaritaṃ dīyatām iti ||
ततश् चीरोत्तरासङ्गः संध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् । (२४।१)
tataś cīrottarāsaṅgaḥ saṃdhyām anvāsya paścimām |
जलम् एवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाहृतं स्वयम् ॥ (२४।२)
jalam evādade bhojyaṃ lakṣmaṇenāhṛtaṃ svayam ||
तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः । (२५।१)
tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ |
सभार्यस्य ततो ऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षम् उपाश्रितः ॥ (२५।२)
sabhāryasya tato 'bhyetya tasthau vṛkṣam upāśritaḥ ||
अन्वजाग्रत् ततो रामम् अप्रमत्तो धनुर्धरः ॥ (२६।२)
anvajāgrat tato rāmam apramatto dhanurdharaḥ ||
तथा शयानस्य ततो ऽस्य धीमतो यशस्विनो दाशरथेर् महात्मनः । (२७।१)
tathā śayānasya tato 'sya dhīmato yaśasvino dāśarather mahātmanaḥ |
अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदा व्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥ (२७।२)
adṛṣṭaduḥkhasya sukhocitasya sā tadā vyatīyāya cireṇa śarvarī ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.