Rām, 6, 76
Select a line for its word-by-word analysis.
ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ (१।२)
sasarja rākṣasendrāya kruddhaḥ sarpa iva śvasan ||
तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा रावणात्मजः । (२।१)
tasya jyātalanirghoṣaṃ sa śrutvā rāvaṇātmajaḥ |
तं विषण्णमुखं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम् । (३।१)
taṃ viṣaṇṇamukhaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ rāvaṇātmajam |
सौमित्रिं युद्धसंसक्तं प्रत्युवाच विभीषणः ॥ (३।२)
saumitriṃ yuddhasaṃsaktaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ ||
निमित्तान्यनुपश्यामि यान्यस्मिन् रावणात्मजे । (४।१)
nimittānyanupaśyāmi yānyasmin rāvaṇātmaje |
ततः संधाय सौमित्रिः शरान् अग्निशिखोपमान् । (५।१)
tataḥ saṃdhāya saumitriḥ śarān agniśikhopamān |
मुमोच निशितांस्तस्मै सर्वान् इव विषोल्बणान् ॥ (५।२)
mumoca niśitāṃstasmai sarvān iva viṣolbaṇān ||
मुहूर्तम् अभवन्मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ॥ (६।२)
muhūrtam abhavanmūḍhaḥ sarvasaṃkṣubhitendriyaḥ ||
उपलभ्य मुहूर्तेन संज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः । (७।१)
upalabhya muhūrtena saṃjñāṃ pratyāgatendriyaḥ |
सो ऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात् संरक्तलोचनः । (८।१)
so 'bhicakrāma saumitriṃ roṣāt saṃraktalocanaḥ |
किं न स्मरसि तद् युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम् । (९।१)
kiṃ na smarasi tad yuddhe prathame matparākramam |
निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा युधि विचेष्टसे ॥ (९।२)
nibaddhastvaṃ saha bhrātrā yadā yudhi viceṣṭase ||
शायिनौ प्रथमं भूमौ विसंज्ञौ सपुरःसरौ ॥ (१०।२)
śāyinau prathamaṃ bhūmau visaṃjñau sapuraḥsarau ||
स्मृतिर् वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम् । (११।१)
smṛtir vā nāsti te manye vyaktaṃ vā yamasādanam |
गन्तुम् इच्छसि यस्मात् त्वं मां धर्षयितुम् इच्छसि ॥ (११।२)
gantum icchasi yasmāt tvaṃ māṃ dharṣayitum icchasi ||
यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः । (१२।१)
yadi te prathame yuddhe na dṛṣṭo matparākramaḥ |
अद्य त्वां दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः ॥ (१२।२)
adya tvāṃ darśayiṣyāmi tiṣṭhedānīṃ vyavasthitaḥ ||
इत्युक्त्वा सप्तभिर् बाणैर् अभिविव्याध लक्ष्मणम् । (१३।१)
ityuktvā saptabhir bāṇair abhivivyādha lakṣmaṇam |
दशभिश्च हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः ॥ (१३।२)
daśabhiśca hanūmantaṃ tīkṣṇadhāraiḥ śarottamaiḥ ||
क्रोधाद् द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम् ॥ (१४।२)
krodhād dviguṇasaṃrabdho nirbibheda vibhīṣaṇam ||
तद् दृष्ट्वेन्द्रजितः कर्म कृतं रामानुजस्तदा । (१५।१)
tad dṛṣṭvendrajitaḥ karma kṛtaṃ rāmānujastadā |
अचिन्तयित्वा प्रहसन्नैतत् किंचिद् इति ब्रुवन् ॥ (१५।२)
acintayitvā prahasannaitat kiṃcid iti bruvan ||
मुमोच स शरान् घोरान् संगृह्य नरपुंगवः । (१६।१)
mumoca sa śarān ghorān saṃgṛhya narapuṃgavaḥ |
अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणो युधि ॥ (१६।२)
abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ lakṣmaṇo yudhi ||
नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे जयकाङ्क्षिणः । (१८।१)
naivaṃ śūrāstu yudhyante samare jayakāṅkṣiṇaḥ |
इत्येवं तं ब्रुवाणस्तु शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (१८।२)
ityevaṃ taṃ bruvāṇastu śaravarṣair avākirat ||
तस्य बाणैस्तु विध्वस्तं कवचं हेमभूषितम् । (१९।१)
tasya bāṇaistu vidhvastaṃ kavacaṃ hemabhūṣitam |
व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालम् इवाम्बरात् ॥ (१९।२)
vyaśīryata rathopasthe tārājālam ivāmbarāt ||
इन्द्रजित् समरे शूरः प्ररूढ इव सानुमान् ॥ (२०।२)
indrajit samare śūraḥ prarūḍha iva sānumān ||
अभीक्ष्णं निश्वसन्तौ हि युध्येतां तुमुलं युधि । (२१।१)
abhīkṣṇaṃ niśvasantau hi yudhyetāṃ tumulaṃ yudhi |
शरसंकृत्तसर्वाङ्गौ सर्वतो रुधिरोक्षितौ ॥ (२१।२)
śarasaṃkṛttasarvāṅgau sarvato rudhirokṣitau ||
अस्त्राण्यस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनः पुनः । (२२।१)
astrāṇyastravidāṃ śreṣṭhau darśayantau punaḥ punaḥ |
शरान् उच्चावचाकारान् अन्तरिक्षे बबन्धतुः ॥ (२२।२)
śarān uccāvacākārān antarikṣe babandhatuḥ ||
व्यपेतदोषम् अस्यन्तौ लघुचित्रं च सुष्ठु च । (२३।१)
vyapetadoṣam asyantau laghucitraṃ ca suṣṭhu ca |
उभौ तु तुमुलं घोरं चक्रतुर् नरराक्षसौ ॥ (२३।२)
ubhau tu tumulaṃ ghoraṃ cakratur nararākṣasau ||
तयोः पृथक्पृथग् भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः । (२४।१)
tayoḥ pṛthakpṛthag bhīmaḥ śuśruve talanisvanaḥ |
ते गात्रयोर् निपतिता रुक्मपुङ्खाः शरा युधि । (२५।१)
te gātrayor nipatitā rukmapuṅkhāḥ śarā yudhi |
असृग्दिग्धा विनिष्पेतुर् विविशुर् धरणीतलम् ॥ (२५।२)
asṛgdigdhā viniṣpetur viviśur dharaṇītalam ||
अन्यैः सुनिशितैः शस्त्रैर् आकाशे संजघट्टिरे । (२६।१)
anyaiḥ suniśitaiḥ śastrair ākāśe saṃjaghaṭṭire |
बभञ्जुश्चिछिदुश्चापि तयोर् बाणाः सहस्रशः ॥ (२६।२)
babhañjuścichiduścāpi tayor bāṇāḥ sahasraśaḥ ||
अग्निभ्याम् इव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश्चयः ॥ (२७।२)
agnibhyām iva dīptābhyāṃ satre kuśamayaścayaḥ ||
सपुष्पाविव निष्पत्त्रौ वने शाल्मलिकिंशुकौ ॥ (२८।२)
sapuṣpāviva niṣpattrau vane śālmalikiṃśukau ||
चक्रतुस्तुमुलं घोरं संनिपातं मुहुर् मुहुः । (२९।१)
cakratustumulaṃ ghoraṃ saṃnipātaṃ muhur muhuḥ |
इन्द्रजिल् लक्ष्मणश्चैव परस्परजयैषिणौ ॥ (२९।२)
indrajil lakṣmaṇaścaiva parasparajayaiṣiṇau ||
लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश्चापि लक्ष्मणम् । (३०।१)
lakṣmaṇo rāvaṇiṃ yuddhe rāvaṇiścāpi lakṣmaṇam |
अन्योन्यं तावभिघ्नन्तौ न श्रमं प्रत्यपद्यताम् ॥ (३०।२)
anyonyaṃ tāvabhighnantau na śramaṃ pratyapadyatām ||
तयो रुधिरसिक्तानि संवृतानि शरैर् भृशम् । (३२।१)
tayo rudhirasiktāni saṃvṛtāni śarair bhṛśam |
बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः ॥ (३२।२)
babhrājuḥ sarvagātrāṇi jvalanta iva pāvakāḥ ||
तयोर् अथ महान् कालो व्यतीयाद् युध्यमानयोः । (३३।१)
tayor atha mahān kālo vyatīyād yudhyamānayoḥ |
न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वाप्युपजग्मतुः ॥ (३३।२)
na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpyupajagmatuḥ ||
अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं समरमुखेष्वजितस्य लक्ष्मणस्य । (३४।१)
atha samarapariśramaṃ nihantuṃ samaramukheṣvajitasya lakṣmaṇasya |
प्रियहितम् उपपादयन्महौजाः समरम् उपेत्य विभीषणो ऽवतस्थे ॥ (३४।२)
priyahitam upapādayanmahaujāḥ samaram upetya vibhīṣaṇo 'vatasthe ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.