Rām, 1, 31
Select a line for its word-by-word analysis.
वैदर्भ्यां जनयामास चतुरः सदृशान् सुतान् ॥ (१।२)
vaidarbhyāṃ janayāmāsa caturaḥ sadṛśān sutān ||
दीप्तियुक्तान् महोत्साहान् क्षत्रधर्मचिकीर्षया । (२।२)
dīptiyuktān mahotsāhān kṣatradharmacikīrṣayā |
तान् उवाच कुशः पुत्रान् धर्मिष्ठान् सत्यवादिनः ॥ (२।३)
tān uvāca kuśaḥ putrān dharmiṣṭhān satyavādinaḥ ||
कुशाम्बस् तु महातेजाः कौशाम्बीम् अकरोत् पुरीम् । (४।१)
kuśāmbas tu mahātejāḥ kauśāmbīm akarot purīm |
कुशनाभस् तु धर्मात्मा परं चक्रे महोदयम् ॥ (४।२)
kuśanābhas tu dharmātmā paraṃ cakre mahodayam ||
चक्रे पुरवरं राजा वसुश् चक्रे गिरिव्रजम् ॥ (५।२)
cakre puravaraṃ rājā vasuś cakre girivrajam ||
पञ्चानां शैलमुख्यानां मध्ये मालेव शोभते ॥ (७।२)
pañcānāṃ śailamukhyānāṃ madhye māleva śobhate ||
तास् तु यौवनशालिन्यो रूपवत्यः स्वलंकृताः । (१०।१)
tās tu yauvanaśālinyo rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ |
गायन्त्यो नृत्यमानाश् च वादयन्त्यश् च राघव । (११।१)
gāyantyo nṛtyamānāś ca vādayantyaś ca rāghava |
अथ ताश् चारुसर्वाङ्ग्यो रूपेणाप्रतिमा भुवि । (१२।१)
atha tāś cārusarvāṅgyo rūpeṇāpratimā bhuvi |
दृष्ट्वा सर्वात्मको वायुर् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१३।२)
dṛṣṭvā sarvātmako vāyur idaṃ vacanam abravīt ||
अहं वः कामये सर्वा भार्या मम भविष्यथ । (१४।१)
ahaṃ vaḥ kāmaye sarvā bhāryā mama bhaviṣyatha |
मानुषस् त्यज्यतां भावो दीर्घम् आयुर् अवाप्स्यथ ॥ (१४।२)
mānuṣas tyajyatāṃ bhāvo dīrgham āyur avāpsyatha ||
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा वायोर् अक्लिष्टकर्मणः । (१५।१)
tasya tad vacanaṃ śrutvā vāyor akliṣṭakarmaṇaḥ |
अपहास्य ततो वाक्यं कन्याशतम् अथाब्रवीत् ॥ (१५।२)
apahāsya tato vākyaṃ kanyāśatam athābravīt ||
अन्तश् चरसि भूतानां सर्वेषां त्वं सुरोत्तम । (१६।१)
antaś carasi bhūtānāṃ sarveṣāṃ tvaṃ surottama |
प्रभावज्ञाश् च ते सर्वाः किम् अस्मान् अवमन्यसे ॥ (१६।२)
prabhāvajñāś ca te sarvāḥ kim asmān avamanyase ||
कुशनाभसुताः सर्वाः समर्थास् त्वां सुरोत्तम । (१७।१)
kuśanābhasutāḥ sarvāḥ samarthās tvāṃ surottama |
स्थानाच् च्यावयितुं देवं रक्षामस् तु तपो वयम् ॥ (१७।२)
sthānāc cyāvayituṃ devaṃ rakṣāmas tu tapo vayam ||
मा भूत् स कालो दुर्मेधः पितरं सत्यवादिनम् । (१८।१)
mā bhūt sa kālo durmedhaḥ pitaraṃ satyavādinam |
पिता हि प्रभुर् अस्माकं दैवतं परमं हि सः । (१९।१)
pitā hi prabhur asmākaṃ daivataṃ paramaṃ hi saḥ |
यस्य नो दास्यति पिता स नो भर्ता भविष्यति ॥ (१९।२)
yasya no dāsyati pitā sa no bhartā bhaviṣyati ||
तासां तद् वचनं श्रुत्वा वायुः परमकोपनः । (२०।१)
tāsāṃ tad vacanaṃ śrutvā vāyuḥ paramakopanaḥ |
प्रविश्य सर्वगात्राणि बभञ्ज भगवान् प्रभुः ॥ (२०।२)
praviśya sarvagātrāṇi babhañja bhagavān prabhuḥ ||
ताः कन्या वायुना भग्ना विविशुर् नृपतेर् गृहम् । (२१।१)
tāḥ kanyā vāyunā bhagnā viviśur nṛpater gṛham |
दृष्ट्वा भग्नास् तदा राजा संभ्रान्त इदम् अब्रवीत् ॥ (२१।२)
dṛṣṭvā bhagnās tadā rājā saṃbhrānta idam abravīt ||
किम् इदं कथ्यतां पुत्र्यः को धर्मम् अवमन्यते । (२२।१)
kim idaṃ kathyatāṃ putryaḥ ko dharmam avamanyate |
कुब्जाः केन कृताः सर्वा वेष्टन्त्यो नाभिभाषथ ॥ (२२।२)
kubjāḥ kena kṛtāḥ sarvā veṣṭantyo nābhibhāṣatha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.