Rām, 1, 12
Select a line for its word-by-word analysis.
पुनः प्राप्ते वसन्ते तु पूर्णः संवत्सरो ऽभवत् । (१।१)
punaḥ prāpte vasante tu pūrṇaḥ saṃvatsaro 'bhavat |
अभिवाद्य वसिष्ठं च न्यायतः प्रतिपूज्य च ॥ (१।२)
abhivādya vasiṣṭhaṃ ca nyāyataḥ pratipūjya ca ||
अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं प्रसवार्थं द्विजोत्तमम् । (२।१)
abravīt praśritaṃ vākyaṃ prasavārthaṃ dvijottamam |
यज्ञो मे क्रियतां विप्र यथोक्तं मुनिपुंगव ॥ (२।२)
yajño me kriyatāṃ vipra yathoktaṃ munipuṃgava ||
यथा न विघ्नः क्रियते यज्ञाङ्गेषु विधीयताम् । (३।१)
yathā na vighnaḥ kriyate yajñāṅgeṣu vidhīyatām |
भवान् स्निग्धः सुहृन् मह्यं गुरुश् च परमो भवान् ॥ (३।२)
bhavān snigdhaḥ suhṛn mahyaṃ guruś ca paramo bhavān ||
करिष्ये सर्वम् एवैतद् भवता यत् समर्थितम् । (५।१)
kariṣye sarvam evaitad bhavatā yat samarthitam |
ततो ऽब्रवीद् द्विजान् वृद्धान् यज्ञकर्मसु निष्ठितान् ॥ (५।२)
tato 'bravīd dvijān vṛddhān yajñakarmasu niṣṭhitān ||
स्थापत्ये निष्ठितांश् चैव वृद्धान् परमधार्मिकान् । (६।१)
sthāpatye niṣṭhitāṃś caiva vṛddhān paramadhārmikān |
कर्मान्तिकाञ् शिल्पकारान् वर्धकीन् खनकान् अपि ॥ (६।२)
karmāntikāñ śilpakārān vardhakīn khanakān api ||
तथा शुचीञ् शास्त्रविदः पुरुषान् सुबहुश्रुतान् ॥ (७।२)
tathā śucīñ śāstravidaḥ puruṣān subahuśrutān ||
औपकार्याः क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विताः । (९।१)
aupakāryāḥ kriyantāṃ ca rājñāṃ bahuguṇānvitāḥ |
ब्राह्मणावसथाश् चैव कर्तव्याः शतशः शुभाः ॥ (९।२)
brāhmaṇāvasathāś caiva kartavyāḥ śataśaḥ śubhāḥ ||
भक्ष्यान्नपानैर् बहुभिः समुपेताः सुनिष्ठिताः । (१०।१)
bhakṣyānnapānair bahubhiḥ samupetāḥ suniṣṭhitāḥ |
आवासा बहुभक्ष्या वै सर्वकामैर् उपस्थिताः । (११।१)
āvāsā bahubhakṣyā vai sarvakāmair upasthitāḥ |
दातव्यम् अन्नं विधिवत् सत्कृत्य न तु लीलया । (१२।१)
dātavyam annaṃ vidhivat satkṛtya na tu līlayā |
सर्ववर्णा यथा पूजां प्राप्नुवन्ति सुसत्कृताः ॥ (१२।२)
sarvavarṇā yathā pūjāṃ prāpnuvanti susatkṛtāḥ ||
न चावज्ञा प्रयोक्तव्या कामक्रोधवशाद् अपि । (१३।१)
na cāvajñā prayoktavyā kāmakrodhavaśād api |
यज्ञकर्मसु ये ऽव्यग्राः पुरुषाः शिल्पिनस् तथा ॥ (१३।२)
yajñakarmasu ye 'vyagrāḥ puruṣāḥ śilpinas tathā ||
तेषाम् अपि विशेषेण पूजा कार्या यथाक्रमम् । (१४।१)
teṣām api viśeṣeṇa pūjā kāryā yathākramam |
यथा सर्वं सुविहितं न किंचित् परिहीयते ॥ (१४।२)
yathā sarvaṃ suvihitaṃ na kiṃcit parihīyate ||
तथा भवन्तः कुर्वन्तु प्रीतिस्निग्धेन चेतसा । (१५।१)
tathā bhavantaḥ kurvantu prītisnigdhena cetasā |
ततः सर्वे समागम्य वसिष्ठम् इदम् अब्रुवन् ॥ (१५।२)
tataḥ sarve samāgamya vasiṣṭham idam abruvan ||
यथोक्तं तत् करिष्यामो न किंचित् परिहास्यते । (१६।१)
yathoktaṃ tat kariṣyāmo na kiṃcit parihāsyate |
ततः सुमन्त्रम् आहूय वसिष्ठो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१६।२)
tataḥ sumantram āhūya vasiṣṭho vākyam abravīt ||
निमन्त्रयस्व नृपतीन् पृथिव्यां ये च धार्मिकाः । (१७।१)
nimantrayasva nṛpatīn pṛthivyāṃ ye ca dhārmikāḥ |
ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्याञ् शूद्रांश् चैव सहस्रशः ॥ (१७।२)
brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyāñ śūdrāṃś caiva sahasraśaḥ ||
निष्ठितं सर्वशास्त्रेषु तथा वेदेषु निष्ठितम् । (१९।१)
niṣṭhitaṃ sarvaśāstreṣu tathā vedeṣu niṣṭhitam |
पूर्वसम्बन्धिनं ज्ञात्वा ततः पूर्वं ब्रवीमि ते ॥ (१९।३)
pūrvasambandhinaṃ jñātvā tataḥ pūrvaṃ bravīmi te ||
तथा काशिपतिं स्निग्धं सततं प्रियवादिनम् । (२०।१)
tathā kāśipatiṃ snigdhaṃ satataṃ priyavādinam |
सद्वृत्तं देवसंकाशं स्वयम् एवानयस्व ह ॥ (२०।२)
sadvṛttaṃ devasaṃkāśaṃ svayam evānayasva ha ||
प्राचीनान् सिन्धुसौवीरान् सौराष्ट्रेयांश् च पार्थिवान् । (२३।१)
prācīnān sindhusauvīrān saurāṣṭreyāṃś ca pārthivān |
दाक्षिणात्यान् नरेन्द्रांश् च समस्तान् आनयस्व ह ॥ (२३।२)
dākṣiṇātyān narendrāṃś ca samastān ānayasva ha ||
सन्ति स्निग्धाश् च ये चान्ये राजानः पृथिवीतले । (२४।१)
santi snigdhāś ca ye cānye rājānaḥ pṛthivītale |
तान् आनय यथाक्षिप्रं सानुगान् सहबान्धवान् ॥ (२४।२)
tān ānaya yathākṣipraṃ sānugān sahabāndhavān ||
वसिष्ठवाक्यं तच् छ्रुत्वा सुमन्त्रस् त्वरितस् तदा । (२५।१)
vasiṣṭhavākyaṃ tac chrutvā sumantras tvaritas tadā |
व्यादिशत् पुरुषांस् तत्र राज्ञाम् आनयने शुभान् ॥ (२५।२)
vyādiśat puruṣāṃs tatra rājñām ānayane śubhān ||
स्वयम् एव हि धर्मात्मा प्रययौ मुनिशासनात् । (२६।१)
svayam eva hi dharmātmā prayayau muniśāsanāt |
सुमन्त्रस् त्वरितो भूत्वा समानेतुं महीक्षितः ॥ (२६।२)
sumantras tvarito bhūtvā samānetuṃ mahīkṣitaḥ ||
ते च कर्मान्तिकाः सर्वे वसिष्ठाय च धीमते । (२७।१)
te ca karmāntikāḥ sarve vasiṣṭhāya ca dhīmate |
सर्वं निवेदयन्ति स्म यज्ञे यद् उपकल्पितम् ॥ (२७।२)
sarvaṃ nivedayanti sma yajñe yad upakalpitam ||
ततः प्रीतो द्विजश्रेष्ठस् तान् सर्वान् पुनर् अब्रवीत् । (२८।१)
tataḥ prīto dvijaśreṣṭhas tān sarvān punar abravīt |
अवज्ञया कृतं हन्याद् दातारं नात्र संशयः ॥ (२८।३)
avajñayā kṛtaṃ hanyād dātāraṃ nātra saṃśayaḥ ||
ततः कैश्चिद् अहोरात्रैर् उपयाता महीक्षितः । (२९।१)
tataḥ kaiścid ahorātrair upayātā mahīkṣitaḥ |
ततो वसिष्ठः सुप्रीतो राजानम् इदम् अब्रवीत् । (३०।१)
tato vasiṣṭhaḥ suprīto rājānam idam abravīt |
मयापि सत्कृताः सर्वे यथार्हं राजसत्तमाः । (३१।१)
mayāpi satkṛtāḥ sarve yathārhaṃ rājasattamāḥ |
यज्ञियं च कृतं राजन् पुरुषैः सुसमाहितैः ॥ (३१।२)
yajñiyaṃ ca kṛtaṃ rājan puruṣaiḥ susamāhitaiḥ ||
निर्यातु च भवान् यष्टुं यज्ञायतनम् अन्तिकात् । (३२।१)
niryātu ca bhavān yaṣṭuṃ yajñāyatanam antikāt |
ततो वसिष्ठप्रमुखाः सर्व एव द्विजोत्तमाः । (३४।१)
tato vasiṣṭhapramukhāḥ sarva eva dvijottamāḥ |
ऋष्यशृङ्गं पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारभंस् तदा ॥ (३४।२)
ṛṣyaśṛṅgaṃ puraskṛtya yajñakarmārabhaṃs tadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.