रामायणRāmāyaṇa

Rām, 1, 12

12 of 606 · 70 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

पुनः प्राप्ते वसन्ते तु पूर्णः संवत्सरो ऽभवत् । (१।१)

punaḥ prāpte vasante tu pūrṇaḥ saṃvatsaro 'bhavat |

1.2१.२

अभिवाद्य वसिष्ठं च न्यायतः प्रतिपूज्य च ॥ (१।२)

abhivādya vasiṣṭhaṃ ca nyāyataḥ pratipūjya ca ||

2.1२.१

अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं प्रसवार्थं द्विजोत्तमम् । (२।१)

abravīt praśritaṃ vākyaṃ prasavārthaṃ dvijottamam |

2.2२.२

यज्ञो मे क्रियतां विप्र यथोक्तं मुनिपुंगव ॥ (२।२)

yajño me kriyatāṃ vipra yathoktaṃ munipuṃgava ||

3.1३.१

यथा न विघ्नः क्रियते यज्ञाङ्गेषु विधीयताम् । (३।१)

yathā na vighnaḥ kriyate yajñāṅgeṣu vidhīyatām |

3.2३.२

भवान् स्निग्धः सुहृन् मह्यं गुरुश् च परमो भवान् ॥ (३।२)

bhavān snigdhaḥ suhṛn mahyaṃ guruś ca paramo bhavān ||

4.1४.१

वोढव्यो भवता चैव भारो यज्ञस्य चोद्यतः । (४।१)

voḍhavyo bhavatā caiva bhāro yajñasya codyataḥ |

4.2४.२

तथेति च स राजानम् अब्रवीद् द्विजसत्तमः ॥ (४।२)

tatheti ca sa rājānam abravīd dvijasattamaḥ ||

5.1५.१

करिष्ये सर्वम् एवैतद् भवता यत् समर्थितम् । (५।१)

kariṣye sarvam evaitad bhavatā yat samarthitam |

5.2५.२

ततो ऽब्रवीद् द्विजान् वृद्धान् यज्ञकर्मसु निष्ठितान् ॥ (५।२)

tato 'bravīd dvijān vṛddhān yajñakarmasu niṣṭhitān ||

6.1६.१

स्थापत्ये निष्ठितांश् चैव वृद्धान् परमधार्मिकान् । (६।१)

sthāpatye niṣṭhitāṃś caiva vṛddhān paramadhārmikān |

6.2६.२

कर्मान्तिकाञ् शिल्पकारान् वर्धकीन् खनकान् अपि ॥ (६।२)

karmāntikāñ śilpakārān vardhakīn khanakān api ||

7.1७.१

गणकाञ् शिल्पिनश् चैव तथैव नटनर्तकान् । (७।१)

gaṇakāñ śilpinaś caiva tathaiva naṭanartakān |

7.2७.२

तथा शुचीञ् शास्त्रविदः पुरुषान् सुबहुश्रुतान् ॥ (७।२)

tathā śucīñ śāstravidaḥ puruṣān subahuśrutān ||

8.1८.१

यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात् । (८।१)

yajñakarma samīhantāṃ bhavanto rājaśāsanāt |

8.2८.२

इष्टका बहुसाहस्री शीघ्रम् आनीयताम् इति ॥ (८।२)

iṣṭakā bahusāhasrī śīghram ānīyatām iti ||

9.1९.१

औपकार्याः क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विताः । (९।१)

aupakāryāḥ kriyantāṃ ca rājñāṃ bahuguṇānvitāḥ |

9.2९.२

ब्राह्मणावसथाश् चैव कर्तव्याः शतशः शुभाः ॥ (९।२)

brāhmaṇāvasathāś caiva kartavyāḥ śataśaḥ śubhāḥ ||

10.1१०.१

भक्ष्यान्नपानैर् बहुभिः समुपेताः सुनिष्ठिताः । (१०।१)

bhakṣyānnapānair bahubhiḥ samupetāḥ suniṣṭhitāḥ |

10.2१०.२

तथा पौरजनस्यापि कर्तव्या बहुविस्तराः ॥ (१०।२)

tathā paurajanasyāpi kartavyā bahuvistarāḥ ||

11.1११.१

आवासा बहुभक्ष्या वै सर्वकामैर् उपस्थिताः । (११।१)

āvāsā bahubhakṣyā vai sarvakāmair upasthitāḥ |

11.2११.२

तथा जानपदस्यापि जनस्य बहुशोभनम् ॥ (११।२)

tathā jānapadasyāpi janasya bahuśobhanam ||

12.1१२.१

दातव्यम् अन्नं विधिवत् सत्कृत्य न तु लीलया । (१२।१)

dātavyam annaṃ vidhivat satkṛtya na tu līlayā |

12.2१२.२

सर्ववर्णा यथा पूजां प्राप्नुवन्ति सुसत्कृताः ॥ (१२।२)

sarvavarṇā yathā pūjāṃ prāpnuvanti susatkṛtāḥ ||

13.1१३.१

न चावज्ञा प्रयोक्तव्या कामक्रोधवशाद् अपि । (१३।१)

na cāvajñā prayoktavyā kāmakrodhavaśād api |

13.2१३.२

यज्ञकर्मसु ये ऽव्यग्राः पुरुषाः शिल्पिनस् तथा ॥ (१३।२)

yajñakarmasu ye 'vyagrāḥ puruṣāḥ śilpinas tathā ||

14.1१४.१

तेषाम् अपि विशेषेण पूजा कार्या यथाक्रमम् । (१४।१)

teṣām api viśeṣeṇa pūjā kāryā yathākramam |

14.2१४.२

यथा सर्वं सुविहितं न किंचित् परिहीयते ॥ (१४।२)

yathā sarvaṃ suvihitaṃ na kiṃcit parihīyate ||

15.1१५.१

तथा भवन्तः कुर्वन्तु प्रीतिस्निग्धेन चेतसा । (१५।१)

tathā bhavantaḥ kurvantu prītisnigdhena cetasā |

15.2१५.२

ततः सर्वे समागम्य वसिष्ठम् इदम् अब्रुवन् ॥ (१५।२)

tataḥ sarve samāgamya vasiṣṭham idam abruvan ||

16.1१६.१

यथोक्तं तत् करिष्यामो न किंचित् परिहास्यते । (१६।१)

yathoktaṃ tat kariṣyāmo na kiṃcit parihāsyate |

16.2१६.२

ततः सुमन्त्रम् आहूय वसिष्ठो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१६।२)

tataḥ sumantram āhūya vasiṣṭho vākyam abravīt ||

17.1१७.१

निमन्त्रयस्व नृपतीन् पृथिव्यां ये च धार्मिकाः । (१७।१)

nimantrayasva nṛpatīn pṛthivyāṃ ye ca dhārmikāḥ |

17.2१७.२

ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्याञ् शूद्रांश् चैव सहस्रशः ॥ (१७।२)

brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyāñ śūdrāṃś caiva sahasraśaḥ ||

18.1१८.१

समानयस्व सत्कृत्य सर्वदेशेषु मानवान् । (१८।१)

samānayasva satkṛtya sarvadeśeṣu mānavān |

18.2१८.२

मिथिलाधिपतिं शूरं जनकं सत्यविक्रमम् ॥ (१८।२)

mithilādhipatiṃ śūraṃ janakaṃ satyavikramam ||

19.1१९.१

निष्ठितं सर्वशास्त्रेषु तथा वेदेषु निष्ठितम् । (१९।१)

niṣṭhitaṃ sarvaśāstreṣu tathā vedeṣu niṣṭhitam |

19.2१९.२

तम् आनय महाभागं स्वयम् एव सुसत्कृतम् । (१९।२)

tam ānaya mahābhāgaṃ svayam eva susatkṛtam |

19.3१९.३

पूर्वसम्बन्धिनं ज्ञात्वा ततः पूर्वं ब्रवीमि ते ॥ (१९।३)

pūrvasambandhinaṃ jñātvā tataḥ pūrvaṃ bravīmi te ||

20.1२०.१

तथा काशिपतिं स्निग्धं सततं प्रियवादिनम् । (२०।१)

tathā kāśipatiṃ snigdhaṃ satataṃ priyavādinam |

20.2२०.२

सद्वृत्तं देवसंकाशं स्वयम् एवानयस्व ह ॥ (२०।२)

sadvṛttaṃ devasaṃkāśaṃ svayam evānayasva ha ||

21.1२१.१

तथा केकयराजानं वृद्धं परमधार्मिकम् । (२१।१)

tathā kekayarājānaṃ vṛddhaṃ paramadhārmikam |

21.2२१.२

श्वशुरं राजसिंहस्य सपुत्रं तम् इहानय ॥ (२१।२)

śvaśuraṃ rājasiṃhasya saputraṃ tam ihānaya ||

22.1२२.१

अङ्गेश्वरं महाभागं रोमपादं सुसत्कृतम् । (२२।१)

aṅgeśvaraṃ mahābhāgaṃ romapādaṃ susatkṛtam |

22.2२२.२

वयस्यं राजसिंहस्य तम् आनय यशस्विनम् ॥ (२२।२)

vayasyaṃ rājasiṃhasya tam ānaya yaśasvinam ||

23.1२३.१

प्राचीनान् सिन्धुसौवीरान् सौराष्ट्रेयांश् च पार्थिवान् । (२३।१)

prācīnān sindhusauvīrān saurāṣṭreyāṃś ca pārthivān |

23.2२३.२

दाक्षिणात्यान् नरेन्द्रांश् च समस्तान् आनयस्व ह ॥ (२३।२)

dākṣiṇātyān narendrāṃś ca samastān ānayasva ha ||

24.1२४.१

सन्ति स्निग्धाश् च ये चान्ये राजानः पृथिवीतले । (२४।१)

santi snigdhāś ca ye cānye rājānaḥ pṛthivītale |

24.2२४.२

तान् आनय यथाक्षिप्रं सानुगान् सहबान्धवान् ॥ (२४।२)

tān ānaya yathākṣipraṃ sānugān sahabāndhavān ||

25.1२५.१

वसिष्ठवाक्यं तच् छ्रुत्वा सुमन्त्रस् त्वरितस् तदा । (२५।१)

vasiṣṭhavākyaṃ tac chrutvā sumantras tvaritas tadā |

25.2२५.२

व्यादिशत् पुरुषांस् तत्र राज्ञाम् आनयने शुभान् ॥ (२५।२)

vyādiśat puruṣāṃs tatra rājñām ānayane śubhān ||

26.1२६.१

स्वयम् एव हि धर्मात्मा प्रययौ मुनिशासनात् । (२६।१)

svayam eva hi dharmātmā prayayau muniśāsanāt |

26.2२६.२

सुमन्त्रस् त्वरितो भूत्वा समानेतुं महीक्षितः ॥ (२६।२)

sumantras tvarito bhūtvā samānetuṃ mahīkṣitaḥ ||

27.1२७.१

ते च कर्मान्तिकाः सर्वे वसिष्ठाय च धीमते । (२७।१)

te ca karmāntikāḥ sarve vasiṣṭhāya ca dhīmate |

27.2२७.२

सर्वं निवेदयन्ति स्म यज्ञे यद् उपकल्पितम् ॥ (२७।२)

sarvaṃ nivedayanti sma yajñe yad upakalpitam ||

28.1२८.१

ततः प्रीतो द्विजश्रेष्ठस् तान् सर्वान् पुनर् अब्रवीत् । (२८।१)

tataḥ prīto dvijaśreṣṭhas tān sarvān punar abravīt |

28.2२८.२

अवज्ञया न दातव्यं कस्यचिल् लीलयापि वा । (२८।२)

avajñayā na dātavyaṃ kasyacil līlayāpi vā |

28.3२८.३

अवज्ञया कृतं हन्याद् दातारं नात्र संशयः ॥ (२८।३)

avajñayā kṛtaṃ hanyād dātāraṃ nātra saṃśayaḥ ||

29.1२९.१

ततः कैश्चिद् अहोरात्रैर् उपयाता महीक्षितः । (२९।१)

tataḥ kaiścid ahorātrair upayātā mahīkṣitaḥ |

29.2२९.२

बहूनि रत्नान्य् आदाय राज्ञो दशरथस्य ह ॥ (२९।२)

bahūni ratnāny ādāya rājño daśarathasya ha ||

30.1३०.१

ततो वसिष्ठः सुप्रीतो राजानम् इदम् अब्रवीत् । (३०।१)

tato vasiṣṭhaḥ suprīto rājānam idam abravīt |

30.2३०.२

उपयाता नरव्याघ्र राजानस् तव शासनात् ॥ (३०।२)

upayātā naravyāghra rājānas tava śāsanāt ||

31.1३१.१

मयापि सत्कृताः सर्वे यथार्हं राजसत्तमाः । (३१।१)

mayāpi satkṛtāḥ sarve yathārhaṃ rājasattamāḥ |

31.2३१.२

यज्ञियं च कृतं राजन् पुरुषैः सुसमाहितैः ॥ (३१।२)

yajñiyaṃ ca kṛtaṃ rājan puruṣaiḥ susamāhitaiḥ ||

32.1३२.१

निर्यातु च भवान् यष्टुं यज्ञायतनम् अन्तिकात् । (३२।१)

niryātu ca bhavān yaṣṭuṃ yajñāyatanam antikāt |

32.2३२.२

सर्वकामैर् उपहृतैर् उपेतं वै समन्ततः ॥ (३२।२)

sarvakāmair upahṛtair upetaṃ vai samantataḥ ||

33.1३३.१

तथा वसिष्ठवचनाद् ऋष्यशृङ्गस्य चोभयोः । (३३।१)

tathā vasiṣṭhavacanād ṛṣyaśṛṅgasya cobhayoḥ |

33.2३३.२

शुभे दिवसनक्षत्रे निर्यातो जगतीपतिः ॥ (३३।२)

śubhe divasanakṣatre niryāto jagatīpatiḥ ||

34.1३४.१

ततो वसिष्ठप्रमुखाः सर्व एव द्विजोत्तमाः । (३४।१)

tato vasiṣṭhapramukhāḥ sarva eva dvijottamāḥ |

34.2३४.२

ऋष्यशृङ्गं पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारभंस् तदा ॥ (३४।२)

ṛṣyaśṛṅgaṃ puraskṛtya yajñakarmārabhaṃs tadā ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 1, 12

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit