Rām, 2, 28
Select a line for its word-by-word analysis.
ततो ऽब्रवीन् महातेजा रामो लक्ष्मणम् अग्रतः । (१।१)
tato 'bravīn mahātejā rāmo lakṣmaṇam agrataḥ |
स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जलिम् ॥ (१।२)
sthitaṃ prāggāminaṃ vīraṃ yācamānaṃ kṛtāñjalim ||
मयाद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद् वनम् । (२।१)
mayādya saha saumitre tvayi gacchati tad vanam |
को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम् ॥ (२।२)
ko bhariṣyati kausalyāṃ sumitrāṃ vā yaśasvinīm ||
अभिवर्षति कामैर् यः पर्जन्यः पृथिवीम् इव । (३।१)
abhivarṣati kāmair yaḥ parjanyaḥ pṛthivīm iva |
सा हि राज्यम् इदं प्राप्य नृपस्याश्वपतेः सुता । (४।१)
sā hi rājyam idaṃ prāpya nṛpasyāśvapateḥ sutā |
एवम् उक्तस् तु रामेण लक्ष्मणः श्लक्ष्णया गिरा । (५।१)
evam uktas tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ ślakṣṇayā girā |
प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ (५।२)
pratyuvāca tadā rāmaṃ vākyajño vākyakovidam ||
कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः ॥ (६।२)
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca prayato nātra saṃśayaḥ ||
कौसल्या बिभृयाद् आर्या सहस्रम् अपि मद्विधान् । (७।१)
kausalyā bibhṛyād āryā sahasram api madvidhān |
यस्याः सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्तम् उपजीवनम् ॥ (७।२)
yasyāḥ sahasraṃ grāmāṇāṃ samprāptam upajīvanam ||
वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम् ॥ (९।२)
vanyāni yāni cānyāni svāhārāṇi tapasvinām ||
भवांस् तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते । (१०।१)
bhavāṃs tu saha vaidehyā girisānuṣu raṃsyate |
अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रतः स्वपतश् च ते ॥ (१०।२)
ahaṃ sarvaṃ kariṣyāmi jāgrataḥ svapataś ca te ||
रामस् त्व् अनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम् । (११।१)
rāmas tv anena vākyena suprītaḥ pratyuvāca tam |
व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वम् एव सुहृज्जनम् ॥ (११।२)
vrajāpṛcchasva saumitre sarvam eva suhṛjjanam ||
ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुणः स्वयम् । (१२।१)
ye ca rājño dadau divye mahātmā varuṇaḥ svayam |
सत्कृत्य निहितं सर्वम् एतद् आचार्यसद्मनि । (१४।१)
satkṛtya nihitaṃ sarvam etad ācāryasadmani |
स त्वम् आयुधम् आदाय क्षिप्रम् आव्रज लक्ष्मण ॥ (१४।२)
sa tvam āyudham ādāya kṣipram āvraja lakṣmaṇa ||
स सुहृज्जनम् आमन्त्र्य वनवासाय निश्चितः । (१५।१)
sa suhṛjjanam āmantrya vanavāsāya niścitaḥ |
इक्ष्वाकुगुरुम् आमन्त्र्य जग्राहायुधम् उत्तमम् ॥ (१५।२)
ikṣvākugurum āmantrya jagrāhāyudham uttamam ||
तद् दिव्यं राजशार्दूलः सत्कृतं माल्यभूषितम् । (१६।१)
tad divyaṃ rājaśārdūlaḥ satkṛtaṃ mālyabhūṣitam |
रामाय दर्शयामास सौमित्रिः सर्वम् आयुधम् ॥ (१६।२)
rāmāya darśayāmāsa saumitriḥ sarvam āyudham ||
तम् उवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणम् आगतम् । (१७।१)
tam uvācātmavān rāmaḥ prītyā lakṣmaṇam āgatam |
काले त्वम् आगतः सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण ॥ (१७।२)
kāle tvam āgataḥ saumya kāṅkṣite mama lakṣmaṇa ||
अहं प्रदातुम् इच्छामि यद् इदं मामकं धनम् । (१८।१)
ahaṃ pradātum icchāmi yad idaṃ māmakaṃ dhanam |
ब्राह्मणेभ्यस् तपस्विभ्यस् त्वया सह परंतप ॥ (१८।२)
brāhmaṇebhyas tapasvibhyas tvayā saha paraṃtapa ||
वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः । (१९।१)
vasantīha dṛḍhaṃ bhaktyā guruṣu dvijasattamāḥ |
तेषाम् अपि च मे भूयः सर्वेषां चोपजीविनाम् ॥ (१९।२)
teṣām api ca me bhūyaḥ sarveṣāṃ copajīvinām ||
वसिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञम् आर्यं त्वम् आनयाशु प्रवरं द्विजानाम् । (२०।१)
vasiṣṭhaputraṃ tu suyajñam āryaṃ tvam ānayāśu pravaraṃ dvijānām |
अभिप्रयास्यामि वनं समस्तान् अभ्यर्च्य शिष्टान् अपरान् द्विजातीन् ॥ (२०।२)
abhiprayāsyāmi vanaṃ samastān abhyarcya śiṣṭān aparān dvijātīn ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.