Rām, 5, 31
Select a line for its word-by-word analysis.
द्रुमस्य शाखाम् आलम्ब्य तिष्ठसि त्वम् अनिन्दिता ॥ (२।२)
drumasya śākhām ālambya tiṣṭhasi tvam aninditā ||
किमर्थं तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम् । (३।१)
kimarthaṃ tava netrābhyāṃ vāri sravati śokajam |
यक्षाणां किंनराणां च का त्वं भवसि शोभने ॥ (४।२)
yakṣāṇāṃ kiṃnarāṇāṃ ca kā tvaṃ bhavasi śobhane ||
रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठा सर्वगुणान्विता ॥ (६।२)
rohiṇī jyotiṣāṃ śreṣṭhā śreṣṭhā sarvaguṇānvitā ||
कोपाद् वा यदि वा मोहाद् भर्तारम् असितेक्षणा । (७।१)
kopād vā yadi vā mohād bhartāram asitekṣaṇā |
वसिष्ठं कोपयित्वा त्वं नासि कल्याण्यरुन्धती ॥ (७।२)
vasiṣṭhaṃ kopayitvā tvaṃ nāsi kalyāṇyarundhatī ||
को नौ पुत्रः पिता भ्राता भर्ता वा ते सुमध्यमे । (८।१)
ko nau putraḥ pitā bhrātā bhartā vā te sumadhyame |
अस्माल् लोकाद् अमुं लोकं गतं त्वम् अनुशोचसि ॥ (८।२)
asmāl lokād amuṃ lokaṃ gataṃ tvam anuśocasi ||
सीता त्वम् असि भद्रं ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ (१०।२)
sītā tvam asi bhadraṃ te tanmamācakṣva pṛcchataḥ ||
उवाच वाक्यं वैदेही हनूमन्तं द्रुमाश्रितम् ॥ (११।२)
uvāca vākyaṃ vaidehī hanūmantaṃ drumāśritam ||
सीता च नाम नाम्नाहं भार्या रामस्य धीमतः ॥ (१२।२)
sītā ca nāma nāmnāhaṃ bhāryā rāmasya dhīmataḥ ||
भुञ्जाना मानुषान् भोगान् सर्वकामसमृद्धिनी ॥ (१३।२)
bhuñjānā mānuṣān bhogān sarvakāmasamṛddhinī ||
ततस्त्रयोदशे वर्षे राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम् । (१४।१)
tatastrayodaśe varṣe rājyenekṣvākunandanam |
तस्मिन् संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने । (१५।१)
tasmin saṃbhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane |
कैकेयी नाम भर्तारं देवी वचनम् अब्रवीत् ॥ (१५।२)
kaikeyī nāma bhartāraṃ devī vacanam abravīt ||
न पिबेयं न खादेयं प्रत्यहं मम भोजनम् । (१६।१)
na pibeyaṃ na khādeyaṃ pratyahaṃ mama bhojanam |
यत् तद् उक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम । (१७।१)
yat tad uktaṃ tvayā vākyaṃ prītyā nṛpatisattama |
तच् चेन् न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः ॥ (१७।२)
tac cen na vitathaṃ kāryaṃ vanaṃ gacchatu rāghavaḥ ||
स राजा सत्यवाग् देव्या वरदानम् अनुस्मरन् । (१८।१)
sa rājā satyavāg devyā varadānam anusmaran |
मुमोह वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरम् अप्रियम् ॥ (१८।२)
mumoha vacanaṃ śrutvā kaikeyyāḥ krūram apriyam ||
ततस्तु स्थविरो राजा सत्यधर्मे व्यवस्थितः । (१९।१)
tatastu sthaviro rājā satyadharme vyavasthitaḥ |
ज्येष्ठं यशस्विनं पुत्रं रुदन् राज्यम् अयाचत ॥ (१९।२)
jyeṣṭhaṃ yaśasvinaṃ putraṃ rudan rājyam ayācata ||
स पितुर् वचनं श्रीमान् अभिषेकात् परं प्रियम् । (२०।१)
sa pitur vacanaṃ śrīmān abhiṣekāt paraṃ priyam |
दद्यान्न प्रतिगृह्णीयान्न ब्रूयात् किंचिद् अप्रियम् । (२१।१)
dadyānna pratigṛhṇīyānna brūyāt kiṃcid apriyam |
विसृज्य मनसा राज्यं जनन्यै मां समादिशत् ॥ (२२।२)
visṛjya manasā rājyaṃ jananyai māṃ samādiśat ||
साहं तस्याग्रतस्तूर्णं प्रस्थिता वनचारिणी । (२३।१)
sāhaṃ tasyāgratastūrṇaṃ prasthitā vanacāriṇī |
न हि मे तेन हीनाया वासः स्वर्गे ऽपि रोचते ॥ (२३।२)
na hi me tena hīnāyā vāsaḥ svarge 'pi rocate ||
प्राग् एव तु महाभागः सौमित्रिर् मित्रनन्दनः । (२४।१)
prāg eva tu mahābhāgaḥ saumitrir mitranandanaḥ |
पूर्वजस्यानुयात्रार्थे द्रुमचीरैर् अलंकृतः ॥ (२४।२)
pūrvajasyānuyātrārthe drumacīrair alaṃkṛtaḥ ||
ते वयं भर्तुर् आदेशं बहु मान्य दृढव्रताः । (२५।१)
te vayaṃ bhartur ādeśaṃ bahu mānya dṛḍhavratāḥ |
प्रविष्टाः स्म पुरादृष्टं वनं गम्भीरदर्शनम् ॥ (२५।२)
praviṣṭāḥ sma purādṛṣṭaṃ vanaṃ gambhīradarśanam ||
द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवितानुग्रहः कृतः । (२७।१)
dvau māsau tena me kālo jīvitānugrahaḥ kṛtaḥ |
ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां ततस्त्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ (२७।२)
ūrdhvaṃ dvābhyāṃ tu māsābhyāṃ tatastyakṣyāmi jīvitam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.