Rām, 7, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रुत्वागस्त्येरितं वाक्यं रामो विस्मयम् आगतः । (१।१)
śrutvāgastyeritaṃ vākyaṃ rāmo vismayam āgataḥ |
पूर्वम् आसीत् तु लङ्कायां रक्षसाम् इति संभवः ॥ (१।२)
pūrvam āsīt tu laṅkāyāṃ rakṣasām iti saṃbhavaḥ ||
अगस्त्यं तं मुहुर् दृष्ट्वा स्मयमानो ऽभ्यभाषत ॥ (२।२)
agastyaṃ taṃ muhur dṛṣṭvā smayamāno 'bhyabhāṣata ||
भगवन् पूर्वम् अप्येषा लङ्कासीत् पिशिताशिनाम् । (३।१)
bhagavan pūrvam apyeṣā laṅkāsīt piśitāśinām |
पुलस्त्यवंशाद् उद्भूता राक्षसा इति नः श्रुतम् । (४।१)
pulastyavaṃśād udbhūtā rākṣasā iti naḥ śrutam |
रावणात् कुम्भकर्णाच्च प्रहस्ताद् विकटाद् अपि । (५।१)
rāvaṇāt kumbhakarṇācca prahastād vikaṭād api |
रावणस्य च पुत्रेभ्यः किं नु ते बलवत्तराः ॥ (५।२)
rāvaṇasya ca putrebhyaḥ kiṃ nu te balavattarāḥ ||
क एषां पूर्वको ब्रह्मन् किंनामा किंतपोबलः । (६।१)
ka eṣāṃ pūrvako brahman kiṃnāmā kiṃtapobalaḥ |
अपराधं च कं प्राप्य विष्णुना द्राविताः पुरा ॥ (६।२)
aparādhaṃ ca kaṃ prāpya viṣṇunā drāvitāḥ purā ||
कौतूहलं कृतं मह्यं नुद भानुर् यथा तमः ॥ (७।२)
kautūhalaṃ kṛtaṃ mahyaṃ nuda bhānur yathā tamaḥ ||
राघवस्य तु तच्छ्रुत्वा संस्कारालंकृतं वचः । (८।१)
rāghavasya tu tacchrutvā saṃskārālaṃkṛtaṃ vacaḥ |
ईषद्विस्मयमानस्तम् अगस्त्यः प्राह राघवम् ॥ (८।२)
īṣadvismayamānastam agastyaḥ prāha rāghavam ||
तासां गोपायने सत्त्वान् असृजत् पद्मसंभवः ॥ (९।२)
tāsāṃ gopāyane sattvān asṛjat padmasaṃbhavaḥ ||
ते सत्त्वाः सत्त्वकर्तारं विनीतवद् उपस्थिताः । (१०।१)
te sattvāḥ sattvakartāraṃ vinītavad upasthitāḥ |
किं कुर्म इति भाषन्तः क्षुत्पिपासाभयार्दिताः ॥ (१०।२)
kiṃ kurma iti bhāṣantaḥ kṣutpipāsābhayārditāḥ ||
प्रजापतिस्तु तान्याह सत्त्वानि प्रहसन्न् इव । (११।१)
prajāpatistu tānyāha sattvāni prahasann iva |
आभाष्य वाचा यत्नेन रक्षध्वम् इति मानदः ॥ (११।२)
ābhāṣya vācā yatnena rakṣadhvam iti mānadaḥ ||
रक्षाम इति तत्रान्यैर् यक्षामेति तथापरैः । (१२।१)
rakṣāma iti tatrānyair yakṣāmeti tathāparaiḥ |
भुङ्क्षिताभुङ्क्षितैर् उक्तस्ततस्तान् आह भूतकृत् ॥ (१२।२)
bhuṅkṣitābhuṅkṣitair uktastatastān āha bhūtakṛt ||
रक्षाम इति यैर् उक्तं राक्षसास्ते भवन्तु वः । (१३।१)
rakṣāma iti yair uktaṃ rākṣasāste bhavantu vaḥ |
यक्षाम इति यैर् उक्तं ते वै यक्षा भवन्तु वः ॥ (१३।२)
yakṣāma iti yair uktaṃ te vai yakṣā bhavantu vaḥ ||
तत्र हेतिः प्रहेतिश्च भ्रातरौ राक्षसर्षभौ । (१४।१)
tatra hetiḥ prahetiśca bhrātarau rākṣasarṣabhau |
प्रहेतिर् धार्मिकस्तत्र न दारान् सो ऽभिकाङ्क्षति । (१५।१)
prahetir dhārmikastatra na dārān so 'bhikāṅkṣati |
हेतिर् दारक्रियार्थं तु यत्नं परम् अथाकरोत् ॥ (१५।२)
hetir dārakriyārthaṃ tu yatnaṃ param athākarot ||
स कालभगिनीं कन्यां भयां नाम भयावहाम् । (१६।१)
sa kālabhaginīṃ kanyāṃ bhayāṃ nāma bhayāvahām |
पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठो विद्युत्केश इति श्रुतम् ॥ (१७।२)
putraṃ putravatāṃ śreṣṭho vidyutkeśa iti śrutam ||
विद्युत्केशो हेतिपुत्रः प्रदीप्ताग्निसमप्रभः । (१८।१)
vidyutkeśo hetiputraḥ pradīptāgnisamaprabhaḥ |
स यदा यौवनं भद्रम् अनुप्राप्तो निशाचरः । (१९।१)
sa yadā yauvanaṃ bhadram anuprāpto niśācaraḥ |
ततो दारक्रियां तस्य कर्तुं व्यवसितः पिता ॥ (१९।२)
tato dārakriyāṃ tasya kartuṃ vyavasitaḥ pitā ||
संध्यादुहितरं सो ऽथ संध्यातुल्यां प्रभावतः । (२०।१)
saṃdhyāduhitaraṃ so 'tha saṃdhyātulyāṃ prabhāvataḥ |
अवश्यम् एव दातव्या परस्मै सेति संध्यया । (२१।१)
avaśyam eva dātavyā parasmai seti saṃdhyayā |
चिन्तयित्वा सुता दत्ता विद्युत्केशाय राघव ॥ (२१।२)
cintayitvā sutā dattā vidyutkeśāya rāghava ||
संध्यायास्तनयां लब्ध्वा विद्युत्केशो निशाचरः । (२२।१)
saṃdhyāyāstanayāṃ labdhvā vidyutkeśo niśācaraḥ |
रमते स तया सार्धं पौलोम्या मघवान् इव ॥ (२२।२)
ramate sa tayā sārdhaṃ paulomyā maghavān iva ||
विद्युत्केशाद् गर्भम् आप घनराजिर् इवार्णवात् ॥ (२३।२)
vidyutkeśād garbham āpa ghanarājir ivārṇavāt ||
ततः सा राक्षसी गर्भं घनगर्भसमप्रभम् । (२४।१)
tataḥ sā rākṣasī garbhaṃ ghanagarbhasamaprabham |
प्रसूता मन्दरं गत्वा गङ्गा गर्भम् इवाग्निजम् ॥ (२४।२)
prasūtā mandaraṃ gatvā gaṅgā garbham ivāgnijam ||
तम् उत्सृज्य तु सा गर्भं विद्युत्केशाद् रतार्थिनी । (२५।१)
tam utsṛjya tu sā garbhaṃ vidyutkeśād ratārthinī |
रेमे सा पतिना सार्धं विस्मृत्य सुतम् आत्मजम् ॥ (२५।२)
reme sā patinā sārdhaṃ vismṛtya sutam ātmajam ||
तयोत्सृष्टः स तु शिशुः शरदर्कसमद्युतिः । (२६।१)
tayotsṛṣṭaḥ sa tu śiśuḥ śaradarkasamadyutiḥ |
अथोपरिष्टाद् गच्छन् वै वृषभस्थो हरः प्रभुः । (२७।१)
athopariṣṭād gacchan vai vṛṣabhastho haraḥ prabhuḥ |
अपश्यद् उमया सार्धं रुदन्तं राक्षसात्मजम् ॥ (२७।२)
apaśyad umayā sārdhaṃ rudantaṃ rākṣasātmajam ||
कारुण्यभावात् पार्वत्या भवस्त्रिपुरहा ततः । (२८।१)
kāruṇyabhāvāt pārvatyā bhavastripurahā tataḥ |
तं राक्षसात्मजं चक्रे मातुर् एव वयःसमम् ॥ (२८।२)
taṃ rākṣasātmajaṃ cakre mātur eva vayaḥsamam ||
अमरं चैव तं कृत्वा महादेवो ऽक्षयो ऽव्ययः । (२९।१)
amaraṃ caiva taṃ kṛtvā mahādevo 'kṣayo 'vyayaḥ |
पुरम् आकाशगं प्रादात् पार्वत्याः प्रियकाम्यया ॥ (२९।२)
puram ākāśagaṃ prādāt pārvatyāḥ priyakāmyayā ||
सद्य उपलब्धिर् गर्भस्य प्रसूतिः सद्य एव च । (३०।२)
sadya upalabdhir garbhasya prasūtiḥ sadya eva ca |
सद्य एव वयःप्राप्तिर् मातुर् एव वयःसमम् ॥ (३०।३)
sadya eva vayaḥprāptir mātur eva vayaḥsamam ||
ततः सुकेशो वरदानगर्वितः श्रियं प्रभोः प्राप्य हरस्य पार्श्वतः । (३१।१)
tataḥ sukeśo varadānagarvitaḥ śriyaṃ prabhoḥ prāpya harasya pārśvataḥ |
चचार सर्वत्र महामतिः खगः खगं पुरं प्राप्य पुरंदरो यथा ॥ (३१।२)
cacāra sarvatra mahāmatiḥ khagaḥ khagaṃ puraṃ prāpya puraṃdaro yathā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.